Στις 8 Οκτώβρη έγινε το συνέδριο “Digital Frontlines 2025”, που διοργανώνει στη λετονία το “StratCom”, ένα από τα “κέντρα αριστείας” του νατο, με τα εξής θέματα:
- Το μέλλον των social media
- Μέθοδοι προσέγγισης του κοινού σε περιβάλλοντα περιορισμένων πληροφοριών
- Ο ρόλος των influencers στις στρατηγικές επικοινωνίες
- Ψυχαγωγία ή εκμετάλλευση; Ο χώρος των videogames
- Ξεπερνώντας την Big Tech: Η περίπτωση των αποκεντρωμένων κοινωνικών δικτύων
Θα έλεγε κανείς ότι τέτοια ζητήματα απασχολούν – πέρα από την ίδια την βιομηχανία – οργανώσεις και ομάδες (πολιτικές, “πίεσης” ή απλά ερευνητικές) που ασχολούνται με τις επιπτώσεις της τεχνολογίας, την ιδιωτικότητα κλπ. Γιατί να ενδιαφέρουν τον στρατό τα videogames; Προφανώς και γίνεται προπαγάνδα μέσα από αυτά, αλλά αυτό το έχει αναλάβει η βιομηχανία του θεάματος, σωστά; Φαίνεται ότι δεν είναι ακριβώς έτσι.
Για παράδειγμα, οι τεχνικές μάρκετινγκ και χειραγώγισης που εφαρμόζει η βιομηχανία για να διαμορφώσει τις συμπεριφορές και να δημιουργήσει ανάγκες για πράγματα άχρηστα, τροφοδοτούν τους στρατούς (και τις πολιτικές βιτρίνες), για τους ίδιους σκοπούς: να διαμορφώσουν συμπεριφορές (φόβους, προκαταλήψεις, ιδεολογίες) και να δημιουργήσουν ανάγκες (ηρεμία, τάξη και ασφάλεια). Επίσης, τα περισσότερα, αν όχι όλα τα τεχνολογικά “επιτεύγματα” είναι κατασκευές του στρατού: το ίντερνετ, τα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας, το gps, ακόμα τα social media έχουν στην συνταγή τους πολύ στρατό. Και έτσι, βιομηχανία και στρατός, δεν είναι μόνο ότι έχουν “διαύλους επικοινωνίας” της τεχνο-επιστημονικής γνώσης, αλλά είναι και οργανικά συνδεδεμένες (μπροστινές εταιρείας, συνεργασίες κλπ). Το ίδιο ισχύει και για τις βιοτεχνολογίες, τις νανοτεχνολογίες, την “τεχνητή νοημοσύνη” κα.
Σε αυτό το πλαίσιο είναι που γίνονται συνέδρια σαν κι αυτό στη λετονία, ώστε να γίνει η σχετική ενημέρωση και εκπαίδευση όλου του φάσματος του στρατιωτικού/βιομηχανικού συμπλέγματος, σε νέες τεχνολογίες, τεχνικές, δόγματα, πρωτόκολλα κλπ. Καθώς, είναι κρίσιμο να υπάρχει κάποιος συντονισμός, πόσο μάλλον, όταν υπάρχουν τριγύρω άλλοι στρατοί, το ίδιο ή και καλύτερα ενημερωμένοι.
Το κείμενο που μεταφράζουμε παρακάτω είναι από ένα αντίστοιχο πρότζεκτ που έγινε το 2020, από ένα άλλο παρακλάδι του νατο, το “κέντρο καινοτομίας για τον μετασχηματισμό της συμμαχικής διοίκησης” (Innovation Hub for Allied Command Transformation), με τίτλο “NATO Operations 2040”. Ο σκοπός του πρότζεκτ ήταν η αναγνώριση της κατάστασης, η πρόβλεψη και η χάραξη πολιτικών και στρατηγικών, σε καιρούς αλλαγής των συσχετισμών δυνάμεων, με το μεγαλύτερο βάρος να δίνεται στους νέους τύπους πολέμων που έχουν ξεκινήσει να γίνονται – ενώ το νατο έχει μείνει πίσω. Μια συλλογή από άρθρα στρατιωτικών, επιστημόνων και άλλων ειδικών (όχι απαραίτητα οργανικά μέλη του νατο, αλλά και εξωτερικοί συνεργάτες), παρουσιάζουν τις “νέες προκλήσεις” και προτείνουν “λύσεις”, συχνά με την μορφή της μυθοπλασίας. Αντί δηλαδή να γράψουν κάποιο κείμενο με τις προτάσεις και τις εκτιμήσεις που έχουν, δημιουργούν μια φανταστική ιστορία στην οποία διαδραματίζονται όλα αυτά που θέλουνε να πούν.
Έτσι είναι και το παρόν, γραμμένο από έναν γάλλο ακαδημαϊκό, τον Hervé Le Guyader1 , που φαίνεται να είναι τακτικός συνεργάτης του νατο μέσω του “κέντρου καινοτομίας”. Συνδυάζοντας πραγματικά γεγονότα (όσα αναφέρονται μέχρι την ημερομηνία παρουσίασης είναι πραγματικά) με ένα υποθετικό μελλοντικό σενάριο, περιγράφει την καθυστέρηση των “δυτικών κέντρων αποφάσεων” να αντιληφθούν τις εξελίξεις στα νέα πεδία και τις μορφές του πολέμου και την απόφασή τους να επαναπροσδιορίσουν τις προτεραιότητές τους.
Ακολουθούν κάποια αποσπάσματα από το εισαγωγικό κείμενο παρουσίασης του συνολικού πρότζεκτ.
«Το 2040 θα σηματοδοτηθεί από έναν απορρυθμισμένο κόσμο όπου ένας μεγάλος αριθμός φορέων θα μάχονται για εξουσία. Πολλοί παράγοντες έχουν αλλάξει τον κόσμο, όπως η κλιματική αλλαγή, και προκάλεσαν μια διαρκή διαταραχή, ιδιαίτερα όσον αφορά την ασφάλεια. Σε αυτή τη διαταραχή, νέοι φορείς έχουν αναδειχθεί και παγιώσει τη δύναμή τους σε βάρος των κρατών και των διεθνών θεσμών που έχουν γίνει ανίκανοι ενώ ο κόσμος έχει απο-δυτικοποιηθεί, ανοίγοντας το δρόμο στην “κινεζοποίησή” (sinicisation) του. Ο χαρακτήρας του πολέμου έχει επίσης αλλάξει. Η πλειοψηφία των συγκρούσεων παραμένει κάτω από το παραδοσιακό όριο του κοινώς αποδεκτού ορισμού του πολέμου, και νέες μορφές πολέμου έχουν προκύψει όπως η πληροφόρηση και ο γνωσιακός πόλεμος, ενώ ο ανθρώπινος νους αποτελεί ένα νέο πολεμικό πεδίο.
Το πρότζεκτ “Πόλεμος 2040” αποσκοπεί στη διεξαγωγή μιας ανεξάρτητης μελλοντικής ανάλυσης του επιχειρησιακού περιβάλλοντος. Αυτή η ανεξάρτητη ανάλυση θα εκπαιδεύσει τους συγγραφείς ανάπτυξης στρατηγικών με μια εναλλακτική αξιολόγηση του μέλλοντος, η οποία θα προέρχεται από μη παραδοσιακές πηγές του ΝΑΤΟ και θα καταλήξει σε μια πιο ισχυρή και συμπαγής προσέγγιση.»
[…]
«Η φιλελεύθερη δημοκρατία που θεωρούταν εδώ και πολύ καιρό η νικήτρια στις μεγάλες ιδεολογικές διαμάχες του εικοστού αιώνα, θεωρείται σήμερα ότι κινδυνεύει επειδή δεν μπορεί να ικανοποιήσει τον λαό. Η κυρίαρχη φιλελεύθερη αφήγηση από το τέλος του Β ́ Παγκοσμίου Πολέμου χάνει έδαφος και πολλές χώρες και ηγέτες απορρίπτουν το φιλελεύθερο σύστημα ως έναν κίνδυνο. Η δημοκρατία ειδικότερα δεν θεωρείται πλέον ως η απώτερη μορφή διακυβέρνησης ενώ ταυτόχρονα η τάξη και ο απολυταρχισμός θεωρείται ότι αντιμετωπίζουν καλύτερα τους κινδύνους ενός απορρυθμισμένου κόσμου. Ενώ οι αυταρχικοί βρίσκονται σε άνοδο, τα εκλογικά σώματα στρέφονται προς τα άκρα στις δημοκρατίες. Τα αυταρχικά συστήματα θεωρούνται ως μια βιώσιμη εναλλακτική λύση λόγω των αποδεδειγμένων επιτυχιών: κρατούν σφιχτά την κοινωνία μέσω του κοινωνικού ελέγχου, ενώ οι δημοκρατίες θεωρούνται αδύναμες τον σχεδιασμό τους. Τα έθνη-κράτη πιθανόν να γίνουν πιο αυταρχικά στο μέλλον.»
[…]
«Έχουν ήδη αναδυθεί νέοι φορείς (όπως παγκόσμιες εταιρείες, εγκληματικές οργανώσεις, μη κυβερνητικές οργανώσεις, παγκόσμια φόρουμ, ανώνυμα και παγκόσμια δίκτυα κυβερνοχώρου ικανά να βλάψουν ανεπανόρθωτα τα κράτη και τις υποδομές), και ορισμένοι από αυτούς είναι ήδη πιο ισχυροί από την πλειονότητα των κρατών του κόσμου, οδηγώντας απαραίτητα σε αναδιανομή της εξουσίας που θα μπορούσε να αψηφήσει ολοένα και περισσότερο τη δύναμη των κρατών αφενός και να αντικαταστήσει τα κράτη δεδομένης της έλλειψης αποτελεσματικότητας τους σε διαφορετικά θέματα. Ενώ τα κυρίαρχα κράτη εξακολουθούν να είναι σημαντικοί παράγοντες στις διεθνείς σχέσεις, το μεταβαλλόμενο διεθνές πλαίσιο όπως προαναφέρθηκε έχει οδηγήσει σε διάβρωση της εξουσίας τους στη διεθνή σκηνή, αλλά και εσωτερικά. Παραδόξως, η απώλεια εμπιστοσύνης στους διεθνείς οργανισμούς δεν φαίνεται να ωφελεί τα κράτη αλλά μάλλον πλήθος νέων παραγόντων, ιδιαίτερα στον οικονομικό τομέα (π.χ. η GAFA- Google/Amazon/Facebook/Apple). Το κράτος αντιμετωπίζει πολλές προκλήσεις στην εξουσία του, είτε από λαϊκιστικά και αυταρχικά κινήματα, είτε από διαφθορά στα υψηλότερα επίπεδα επιχειρηματικής και πολιτικής ηγεσίας, και αυτή η διάβρωση της εξουσίας πιθανότατα θα συνεχιστεί μέχρι το 2040.»
[…]
«Το πρότζεκτ αυτό περιγράφει ένα άκρως απορρυθμισμένο στρατηγικό περιβάλλον με δύο κύριες υπερδυνάμεις – τις ΗΠΑ και την Κίνα – να αμφισβητούνται συνεχώς από περιφερειακές δυνάμεις. Το μακροοικονομικό περιβάλλον υφίσταται μετασχηματισμό. Η μεταστροφή της οικονομικής δύναμης από τη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη προς την Ασία βρίσκεται σε εξέλιξη. Επιπλέον, η μετατόπιση της οικονομικής δύναμης από τη Δύση στην Ανατολή μπορεί να οδηγήσει σε αυτό που ονομάζεται “ένας πολυπολικός κόσμος των συναλλαγματικών νομισμάτων”, σημειώνοντας αβεβαιότητα για την κυριαρχία του δολαρίου τα επόμενα 20 χρόνια και των εναλλακτικών λύσεων για την αντικατάστασή του ως παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα. Ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα ηγούνται ενός πολυπολικού κόσμου, άλλοι φορείς θα αναδυθούν ως στρατηγικοί ή περιφερειακοί επηρεαστές. Η γενική αποδυνάμωση των κρατών, η αποδυτικοποίηση του κόσμου και η έλλειψη παγκόσμιας ηγεσίας θα οδηγήσουν την Κίνα να αναλάβει την παγκόσμια ηγεσία σύμφωνα με τους δικούς της κανόνες.»2
[…]
«Η καινοτομία έχει μετατοπιστεί από τον δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα, και ο στρατός πρέπει να μάθει πώς να συνεργάζεται περισσότερο με τις εταιρείες τεχνολογίας και όχι με τις αμυντικές εταιρείες. Αυτό προϋποθέτει την εξέταση των ευαισθησιών του κοινού για την αποφυγή διαδηλώσεων εργαζομένων όπως η διαμαρτυρία εργαζομένων του Project Maven στην Google. Συγκεκριμένα, το ΝΑΤΟ δυσκολεύεται με την ιδέα του σχηματισμού σχέσεων με μη αμυντικές εταιρείες. Η διαδικασία σύναψης συμβάσεων είναι πολύ περίπλοκη και πολύ μεγάλη, πράγμα που σημαίνει ότι η διαδικασία στερείται της ταχύτητας με την οποία οι εταιρείες τεχνολογίας θέλουν να συνεργάζονται και μειώνει τα περιθώρια οφέλους. Η υπερβολική γραφειοκρατία “χτίζει τοίχους γύρω από την καινοτομία “ και δημιουργεί την ανάγκη στις εταιρείες να δημιουργήσουν ολόκληρα τμήματα αφοσιωμένα σε αυτό. Αντίθετα, η Κίνα απολαμβάνει μια προνομιούχα στρατιωτική-πολιτική σύμπτηξη λόγω της φύσης της κυβερνητικής της δομής. Η κυβέρνηση είναι πολύ πιο ενταγμένη στην οικονομία και μπορεί ουσιαστικά να υπαγορεύσει οικονομικές συνθήκες και δράσεις. Αν και η Κίνα έχει πλεονέκτημα σε αυτό, εξακολουθεί να έχει τις ίδιες προκλήσεις με το ΝΑΤΟ στην ταχύτητα της καινοτομίας. Όσον αφορά την ενσωμάτωση της τεχνολογίας στον πόλεμο, η πρόκληση δεν είναι η εφεύρεση της τεχνολογίας, αλλά η εύρεση εφαρμογών της τεχνολογίας στον πόλεμο.»
Έχει ενδιαφέρον να βλέπει κανείς τί έγραφαν πριν τον Φλεβάρη του 2022. Βέβαια, μέσα στον παραλογισμό της παρακμής τους, μπορεί να γράφουν ακόμα τα ίδια, ότι πχ “οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα ηγούνται ενός πολυπολικού κόσμου” και τα σχετικά… Αλλά το πιο ενδιαφέρον είναι ότι δηλώνεται ξεκάθαρα ο λόγος της “κινητοποίησης” τους: η απο-δυτικοποίηση και η απο-δολαριοποίηση. Και ο μετασχηματισμός του κόσμου, σε έναν πολυ-πολικό τέτοιο, που ενώ δεν είχαν καμία τέτοια τάση στο παρελθόν, τώρα (θέλουν να) “ηγούνται”.
Στο μεταξύ, για τα κενά που αναγνωρίζουν και θέλουν να καλύψουν ώστε να ξαναγίνουν ανταγωνιστικοί, όπως η χειραγώγιση της συνείδησης των πληθυσμών (και) με “γνωσιακές” επιχειρήσεις, η εξάλειψη της γραφειοκρατίας που εμποδίζει την “καινοτομία”, το “σφίξιμο” των κοινωνιών και ο περιορισμός των “μολυσματικών” πληροφοριών μέσω της λογοκρισίας, έχουν προσπαθήσει να κάνουν άλματα. Ο covid τους μισο-έκατσε· η ουκρανία ούτε καν. Και παράλληλα ξεπήδησε μια Παλαιστίνη που – παρόλη την γενοκτονία – δεν μπορούν να διαχειριστούν. Μέσα σε αυτά τα πέντε χρόνια έχουν στραβώσει πολλά. Αλλά αυτό δεν είναι για να πούμε ότι είναι για καλό μας – πώς άλλωστε; Το μενού έχει ακόμα αρκετές επιλογές (επαναξοπλισμοί, πειθαρχία, λογοκρισία), τουλάχιστον για εσωτερική κατανάλωση.
Γιατί τα παρουσιάζουμε όλα αυτά; Έχουμε κάποιο φετίχ με τις μιλιταριστικές αναλύσεις; Σε καμία περίπτωση. Αλλά θέλουμε να δείξουμε τις τάσεις της “πρωτοπορίας” αυτής της καταστροφικής μηχανής που ονομάζεται καπιταλισμός. Ο οποίος, όσο παρακμιακός και αν είναι στην μεριά του πλανήτη που ζούμε, δεν παύει να στηρίζεται (πέφτει) πάνω στα κεφάλια μας. Ενώ παράλληλα, και στην άλλη μεριά δεν παύει να έχει τα ίδια χαρακτηριστικά, τουλάχιστον ως τεχνικές δυνατότητες.
Wintermute
η οπλοποίηση την νευροεπιστήμης
Αυτό το δοκίμιο είναι έργο μυθοπλασίας. Ονόματα, χαρακτήρες, επιχειρήσεις, τόποι, γεγονότα και περιστατικά είναι είτε προϊόντα της φαντασίας του συγγραφέα είτε χρησιμοποιούνται με φανταστικό τρόπο. Οι απόψεις και οι γνώμες που εκφράζονται είναι αυτές του συγγραφέα και δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα την επίσημη πολιτική θέση οποιουδήποτε φορέα. Τα παραδείγματα που αναφέρονται είναι μόνο παραδείγματα, βασισμένα σε περιορισμένες πηγές πληροφοριών. Οποιαδήποτε ομοιότητα με πραγματικά πρόσωπα, ζωντανά ή νεκρά, ή με πραγματικά γεγονότα είναι εντελώς συμπτωματική.
Ενώ έχει ειπωθεί ότι τα πάντα θα μπορούσαν να οπλοποιηθούν, οι νευροεπιστήμες και γενικότερα, η Νανοτεχνολογία, η Βιοτεχνολογία, η Τεχνολογία της Πληροφορίας και οι Γνωσιακές Επιστήμες (Nanotechnology, Biotechnology, Information Technology and Cognitive Sciences – NBIC) παρέχουν, σε κρατικούς και μη κρατικούς φορείς, ιδιαίτερα ανατρεπτικούς παράγοντες.
Η ιστορία σε αυτό το δοκίμιο ξεκινά το 2018 και τελειώνει το 2040 με το ΝΑΤΟ να ενεργοποιεί το Άρθρο 5 λόγω NBIC επιθέσεων σε ορισμένα από τα συμμαχικά του έθνη. Κατά τη διάρκεια αυτών των 22 ετών, λαμβάνονται κρίσιμες αποφάσεις στις Συνόδους Κορυφής του ΝΑΤΟ, γίνονται θεμελιώδεις επιλογές για τον σχεδιασμό του διαδόχου του κύριου συστήματος επιτήρησης και ελέγχου της Συμμαχίας (AWACS), και το ΝΑΤΟ καταφέρνει να εντάξει έναν μεγάλο αριθμό εθνών, πολύ πέρα από τα βασικά συμμαχικά του έθνη, σε ένα ρεαλιστικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα για την παγκόσμια ασφάλεια. Όλα αυτά λόγω του απαιτητικού θέματος της “οπλοποίησης των νευροεπιστημών” που πρέπει να αντιμετωπιστεί.
Αυτό το δοκίμιο χρησιμοποιεί την μυθοπλασία συνδυάζοντας πραγματικά γεγονότα, λογικές προβλέψεις και κάποιες φανταστικές προβολές οι οποίες προέρχονται από τις μακροπρόθεσμες βασικές γεωστρατηγικές πρωτοβουλίες των σημερινών κυρίαρχων κρατών. Η χρησιμοποίηση της δραματοποίησης, για λόγους προκληκτικότητας, ώστε να διατηρηθεί το ενδιαφέρον του αναγνώστη, δεν σημαίνει ότι δεν εκφράζονται σοβαρά οι βαθιές μας πεποιθήσεις. Και πιο συγκεκριμένα:
- Ναι, το “ανθρώπινο μυαλό” θα πρέπει να είναι ο επόμενος τομέας επιχειρήσεων του ΝΑΤΟ,
- Ναι, ο διάδοχος των συστημάτων AWACS θα πρέπει να συμπεριλαμβάνει τεχνικές NBIC,
- Ναι, η παγκόσμια ασφάλεια είναι αυτό που διακυβεύεται σήμερα και θα χρειαστούν πολλά περισσότερα από απλά επαγγελματίες στον τομέα της άμυνας, της ασφάλειας και του στρατού για να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά. Όσο δύσκολο κι αν είναι.
Βρυξέλλες, 17 Ιουλίου 2026, Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ: “Ανθρώπινος νους”, ο 6ος τομέας επιχειρήσεων
Απόσπασμα από τη Διακήρυξη των Βρυξελλών, η οποία εκδόθηκε από τους αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων που συμμετείχαν στη σύνοδο του Βορειοατλαντικού Συμβουλίου στις Βρυξέλλες στις 16-17 Ιουλίου 2026:
Άρθρο 11: … Για να παραμείνουμε ασφαλείς, πρέπει να κοιτάξουμε μαζί το μέλλον. Λαμβάνουμε υπόψη το εύρος και την κλίμακα των νέων τεχνολογιών για να διατηρήσουμε το τεχνολογικό μας πλεονέκτημα, διατηρώντας παράλληλα τις αξίες και τους κανόνες μας. Θα συνεχίσουμε να αυξάνουμε την ανθεκτικότητα των κοινωνιών μας, καθώς και των κρίσιμων υποδομών μας και της ενεργειακής μας ασφάλειας. Για να το πετύχουμε αποτελεσματικά, το ΝΑΤΟ και οι Σύμμαχοι, στο πλαίσιο των αντίστοιχων αρμοδιοτήτων τους, πρέπει να αξιολογούν συνεχώς τον ρυθμό και το εύρος της επιστημονικής έρευνας που διεξάγεται, ιδίως εκτός της Συμμαχίας. Η νανοτεχνολογία, η βιοτεχνολογία, η τεχνολογία πληροφοριών και οι γνωσιακές επιστήμες (NBIC), των οποίων ο ρυθμός ανάπτυξης είναι συγκλονιστικός, έχουν τεράστιες δυνατότητες να μετασχηματίσουν σε βάθος τις κοινωνίες μας, ενώ η “διπλή χρήση” αυτών των δυνατοτήτων θέτει ένα νέο σύνολο προκλήσεων για την ασφάλειά μας.
Επί δεκαετίες, το ΝΑΤΟ και οι Σύμμαχοί μας, καθώς και οι ανταγωνιστές μας, είχαν συνηθίσει να επιχειρούν σε ένα τρισδιάστατο περιβάλλον, όπου ο αέρας, η γη και η θάλασσα αντιπροσώπευαν ένα οικείο, διακριτό αλλά διαλειτουργικό επιχειρησιακό πλαίσιο.
Η Σύνοδος Κορυφής της Ουαλίας του 2014 διαπίστωσε ότι οι κυβερνοεπιθέσεις αποτελούν σαφή πρόκληση για την ασφάλεια της Συμμαχίας και θα μπορούσαν να είναι εξίσου επιβλαβείς για τις σύγχρονες κοινωνίες με μια συμβατική επίθεση. Κατά συνέπεια, το ΝΑΤΟ και οι Σύμμαχοι συμφώνησαν ότι η κυβερνοάμυνα αποτελεί μέρος των βασικών καθηκόντων για την συλλογική άμυνα.
Η Σύνοδος Κορυφής της Βαρσοβίας του 2016 αναγνώρισε στη συνέχεια τον κυβερνοχώρο ως τομέα επιχειρήσεων στον οποίο “το ΝΑΤΟ πρέπει να αμυνθεί τόσο αποτελεσματικά όσο το κάνει στον αέρα, στην ξηρά και στη θάλασσα”.
Τρία χρόνια αργότερα, η Σύνοδος Κορυφής του Λονδίνου του 2019 δήλωσε, στο άρθρο 62 της τελικής της διακήρυξης, το Διάστημα ως επιχειρησιακό πεδίο για το ΝΑΤΟ, αναγνωρίζοντας τη σημασία του για την ασφάλεια, τηρώντας παράλληλα το διεθνές δίκαιο. Αξίζει να σημειωθεί ότι το ίδιο άρθρο ανέφερε επίσης: “Αυξάνουμε τα εργαλεία μας για την αντιμετώπιση των κυβερνοεπιθέσεων και ενισχύουμε την ικανότητά μας να προετοιμαζόμαστε, να αποτρέπουμε και να αμυνόμαστε έναντι υβριδικών τακτικών που επιδιώκουν να υπονομεύσουν την ασφάλεια και τις κοινωνίες μας. Ενισχύουμε τον ρόλο του ΝΑΤΟ στην ανθρώπινη ασφάλεια. Αναγνωρίζουμε ότι η αυξανόμενη επιρροή και οι διεθνείς πολιτικές της Κίνας παρουσιάζουν τόσο ευκαιρίες όσο και προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπίσουμε από κοινού ως Συμμαχία”.
Οι πρόοδοι στις NBIC επιτρέπουν σήμερα στους ανταγωνιστές μας να αναπτύξουν νέους τρόπους για να επιτύχουν τον επιθετικό τους στόχο. Ενώ η προπαγάνδα και οι στρατηγικές επιρροής υπήρχαν πάντα, το βάθος και η πολυπλοκότητα των υβριδικών επιθέσεων που τροφοδοτούνται από τις NBIC αντιπροσωπεύουν σήμερα ένα πρωτοφανές επίπεδο απειλής, καθώς στοχεύουν την πιο ζωτική υποδομή στην οποία βασιζόμαστε: το ανθρώπινο μυαλό. Αναγνωρίζουμε, επομένως, το ανθρώπινο μυαλό ως πεδίο επιχειρήσεων στο οποίο το ΝΑΤΟ πρέπει να αμύνεται τόσο αποτελεσματικά όσο το κάνει στον αέρα, στην ξηρά, στη θάλασσα, στον κυβερνοχώρο και στο διάστημα.
Η πορεία προς την Σύνοδο Κορυφής
Η επίτευξη της συναίνεσης όλων των κρατών στη λήψη μιας τόσο ριζοσπαστικής απόφασης δεν ήταν εύκολο κατόρθωμα. Για να φτάσουν σε αυτό το σημείο χρειάστηκαν περισσότερα από 8 χρόνια, και σύντομα αποδείχθηκε ότι αυτό ήταν μόνο το πρώτο βήμα στην αντιμετώπιση αυτής της πραγματικά ριζικής αλλαγής, δηλαδή της πιθανότητας μιας NBIC επίθεσης κατά των κρατών του ΝΑΤΟ.
Αρχικά χρειάστηκαν μια σειρά από μελέτες, εκθέσεις, τοπικές, διμερείς και πολυμερείς πρωτοβουλίες για να εντοπιστεί και στη συνέχεια να επικεντρωθεί σε ένα συγκεκριμένο ζήτημα, το οποίο ονομάστηκε ως η απειλή του “χακαρίσματος του μυαλού”. Αναφέρουμε μερικά παραδείγματα:
2018: Ερευνητική Σύνοδος του Γαλλογερμανικού Φόρουμ
Ένα τακτικό διμερές φόρουμ μεταξύ των γαλλικών και γερμανικών υπουργείων έρευνας, με στόχο την διερεύνηση των στρατηγικών και των προτεραιοτήτων της πολιτικής για την έρευνα και την καινοτομία. Το 2018 προσδιόρισε την Παγκόσμια Ασφάλεια / Πολιτική Ασφάλεια (Global Security / Civil Security – GS/CS) ως έναν από τους έξι κύριους άξονες στους οποίους θα πρέπει να επικεντρωθούν οι επενδύσεις στην έρευνα. Επιλέχθηκαν για χρηματοδότηση τέσσερα σχετικά ερευνητικά θέματα:
- Ριζοσπαστικοποίηση και καταπολέμηση της τρομοκρατίας
- Δικαιώματα και ελευθερίες στον τομέα της πολιτικής ασφάλειας
- Προστασία και ανθεκτικότητα κρίσιμων υποδομών
- Προστασία από αναδυόμενες λοιμώξεις και βιολογικές απειλές
Τα γαλλικά και γερμανικά μέλη της “ομάδας εμπειρογνωμόνων υψηλού επιπέδου” είχαν στην πραγματικότητα εντοπίσει και ένα πέμπτο θέμα, το οποίο διαπερνούσε όχι μόνο το επιστημονικό αλλά και το κοινωνικό επίπεδο. Την “εκπαίδευση και πληροφόρηση προς μια κοινή κουλτούρα για την παγκόσμια και πολιτική ασφάλεια”. Αλλά ορισμένες αντιδράσεις σε αυτή την αλλαγή επικράτησαν τελικά και το θέμα απορρίφθηκε. Ωστόσο, σπάρθηκαν οι σπόροι.
2018: Έργο IST-159 – Αξιοποίηση του Κυβερνοχώρου για την Υπηρεσία Πληροφοριών
Η ομάδα “Πληροφοριακών Συστημάτων” (IST) του “Οργανισμού Επιστήμης και Τεχνολογίας” (STO) του ΝΑΤΟ είχε ξεκινήσει ένα φιλόδοξο έργο, του οποίου ο στόχος ήταν να “κατανοηθεί το γνωσιακό επίπεδο του κυβερνοχώρου και να διερευνηθούν σχετικές μέθοδοι και τεχνολογίες για χρήση από αναλυτές πληροφοριών, προκειμένου να παρέχουν επίγνωση της κατάστασης, δείκτες και προειδοποιήσεις, καθώς και πληροφορίες στους διοικητές.”
Για την επίτευξη αυτού του στόχου, είχαν προσδιοριστεί οκτώ επιστημονικοί στόχοι:
- Διερεύνηση των φορέων επίθεσης και των επιπτώσεων των κυβερνοεπιθέσεων στο γνωσιακό επίπεδο
- Ευκαιρίες πληροφοριοδότησης σε αυτό το επίπεδο
- Επιλογές και τεχνικές άμυνας
- Επιχειρησιακές επιπτώσεις και αντίμετρα
- Διερεύνηση σχετικών τεχνολογιών και εργαλείων
- Πληροφόρηση, Επιτήρηση και Αναγνώριση (ISR) στον Kυβερνοχώρο
- Αναγνώριση ψευδών ειδήσεων
- Συνδυασμός της αξιοποίησης των SM και της ανάλυσης NW.3
Παρόλο που το έργο πέτυχε στην επίτευξη των επιστημονικών του στόχων, ο αντίκτυπος του παρεμποδίστηκε από τη δυσκολία ευρείας κοινοποίησης των ευρημάτων του εκτός της περιορισμένης κοινότητας στην οποία είχε αναπτυχθεί, αλλά, και εδώ, οι σπόροι είχαν σπαρθεί.
2019: Η έκθεση “Hacking humans” (Χακάρισμα ανθρώπων)
Επιμελημμένη από το NATO STRATCOM COE, αυτή η έκθεση, αν και δεν δημιούργησε το “κλίμα αφύπνισης” που θα έπρεπε, τόνισε με ακρίβεια την τεράστια απειλή στην οποία εκτίθεντο τα κράτη του ΝΑΤΟ. Απόσπασμα από το συμπέρασμά της:
“… οι κίνδυνοι και οι απειλές που μπορεί να θέτουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στα φιλελεύθερα δημοκρατικά συστήματα. Ακολουθεί μια συζήτηση σχετικά με πιθανές μελλοντικές επιλογές για τη δημόσια πολιτική, η οποία χρησιμεύει ως συμπέρασμα για την έρευνα στο σύνολό της. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δίνουν στους χρήστες τη δύναμη να διαδίδουν και να λαμβάνουν μολυσμένες πληροφορίες. Οι απειλές για την γνωσιακή ασφάλεια δεν πρέπει να παραβλέπονται. Οι τεχνολογικές καινοτομίες χρησιμοποιούνται για να επιδεινώσουν βαθιές αδυναμίες που μπορούν να αποσταθεροποιήσουν τις κοινωνίες μας. Ελπίζουμε ότι αυτή η ανθολογία θα διαμορφώσει το έργο των ερευνητών και των επαγγελματιών, βελτιώνοντας τις δυνατότητες όσων είναι επιφορτισμένοι με την ασφάλεια των εθνών μας και της Συμμαχίας μας.”
2021: Horizon Europe
Το πρόγραμμα Horizon Europe (2021-2027) ήταν το επταετές πρόγραμμα έρευνας και καινοτομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, προϋπολογισμού 100 δισεκατομμυρίων ευρώ. Βασισμένο σε τρεις πυλώνες (Άριστη Επιστήμη, Παγκόσμιες Προκλήσεις, Βιομηχανική Ανταγωνιστικότητα και Καινοτομία στην Ευρώπη), ο δεύτερος πυλώνας του είχε ορίσει την “Πολιτική Ασφάλεια για την Κοινωνία” ως έναν από τους έξι στόχους του.
Αλλά, και εδώ, αποδείχθηκε πολύ δύσκολο να ξεπεραστούν τα θεσμικά εμπόδια και κανένα σημαντικό έργο που θα δημιουργούσε βιώσιμη συνέργεια μεταξύ των αρμόδιων φορέων (ΝΑΤΟ, Ευρωπαϊκός Οργανισμός Άμυνας, Ευρωπαϊκή Επιτροπή) δεν κατέληξε να έχει διαρκή αντίκτυπο.
Τα σημάδια υπήρχαν
Το παιχνίδι με τις ανθρώπινες αντιλήψεις, τα συναισθήματα, την ευαισθητοποίηση, την επιρροή αποφάσεων μέσω μαζικών ή και πιο εξατομικευμένων προπαγανδιστικών εκστρατειών ήταν πάντα εκεί, μέρος του πλαισίου μας, είτε σε καιρό ειρήνης είτε σε πόλεμο. Άλλωστε, οι διαφημιστές, οι πολιτικοί και οι σχεδιαστές PSYOPS χειραγωγούν συνεχώς τους ανθρώπους ώστε να αλλάξουν τις αντιλήψεις τους για την πραγματικότητα και να κάνουν επιλογές που τελικά δεν τους ωφελούν.
Στενά συνδεδεμένη με την ανάπτυξη του διαδικτύου, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, των big data, της τεχνητής νοημοσύνης και με τη συνδυασμένη ικανότητά τους να χρησιμοποιούν προσωπικά δεδομένα, τόσο απλά και τυφλά, τα οποία προσφέρονται εθελοντικά από εκατοντάδες εκατομμύρια χρήστες, η “τέχνη” της γνωσιακής χειραγώγησης εκτοξεύτηκε σε νέο επίπεδο, όπως καταδεικνύεται από το Εργαστήριο Χειραγωγητικής Τεχνολογίας του Στάνφορντ4, που έχει δημιουργηθεί από το 1997.
Μια δεκαετία αργότερα, αυτή η πρωτοβουλία ώθησε στην ανάπτυξη ενός ολόκληρου κλάδου, συνδυάζοντας έξυπνα τις γνωσιακές επιστήμες, και ιδίως τις γνωσιακές προκαταλήψεις, με τις τεχνολογίες της πληροφορίας, μετατρέποντας νεοσύστατες επιχειρήσεις σε μεγαθήρια του χρηματιστηρίου μέσα σε λίγα μόνο χρόνια.
Οι κοινωνικοί κίνδυνοι που σχετίζονται με αυτήν την εκθετική ανάπτυξη εντοπίστηκαν γρήγορα, μερικές φορές από άτομα που βρίσκονταν μέσα σε αυτές τις εταιρείες τεχνολογίας και έγιναν πληροφοριοδότες, όπως καταδεικνύεται από αυτό το απόσπασμα του 2015 από έναν πρώην υπάλληλο της Google, ο οποίος τυχαίνει να είναι και απόφοιτος του Εργαστηρίου Χειραγωγητικής Τεχνολογίας του Στάνφορντ:
«Ποτέ πριν μια χούφτα ανθρώπων που εργάζονται σε μια χούφτα τεχνολογικών εταιρειών δεν μπόρεσαν να κατευθύνουν τις σκέψεις και τα συναισθήματα δισεκατομμυρίων ανθρώπων. Υπάρχουν περισσότεροι χρήστες στο Facebook από οπαδούς του Χριστιανισμού. Υπάρχουν περισσότεροι άνθρωποι στο YouTube από οπαδούς του Ισλάμ. Δεν γνωρίζω πιο επείγον πρόβλημα από αυτό.»
Δεν χρειάστηκε πολύς χρόνος για να ακολουθήσουν αυτό το ρεύμα κρατικοί και μη κρατικοί παράγοντες, να αναπτύξουν επιθετικές στρατηγικές, όπως η επιρροή στις εκλογικές διαδικασίες, ιδίως στις προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ το 2016 και στη Γαλλία το 2017.
2013-2014: Σε επίπεδο πεδίου μάχης, ο “υβριδικός πόλεμος” έπαιξε ρόλο στη σύγκρουση στην Ουκρανία, στοχεύοντας ιδίως στον επηρεασμό των εξωτερικών αντιλήψεων σχετικά με την πραγματικότητά της. Η τότε χρησιμοποιούμενη στρατηγική στόχευε σε αντιλήψεις και αφηγήσεις, ικανές να επηρεάσουν το εγχώριο και ξένο κοινό, προκειμένου να διαβρωθεί η δημόσια υποστήριξη για τις κυρώσεις που επέβαλαν οι ΗΠΑ κατά της Ρωσίας.
Μελέτες που διεξήχθησαν από υπηρεσίες πληροφοριών και άμυνας ήταν γρήγορες στην ανάλυση και στην αναφορά του εύρους, του βάθους και της αποφασιστικότητας των Ψηφιακών Μηχανών Επιρροής (Digital Influence Machines – DIM), όπως η Ρωσική Υπηρεσία Έρευνας Διαδικτύου (Internet Research Agency – IRA), με τα “Τρολ από την Αγία Πετρούπολη” και την εμπειρία της στη χρήση των κοινωνικών δικτύων για τον επηρεασμό της κοινής γνώμης.
Στα τέλη του 2019, στο Μάλι και στις γειτονικές χώρες, εκστρατείες ψευδών ειδήσεων μέσω WhatsApp και Facebook κατάφεραν να πείσουν ορισμένους ότι η Γαλλία στην πραγματικότητα έστελνε μοτοσικλέτες και όπλα σε τρομοκρατικές ομάδες, ώστε να δικαιολογήσει την παρουσία της στην περιοχή του Σαχέλ.
2022: Δεκάδες παρόμοιες ενδείξεις σε όλο τον κόσμο ότι “κάτι σοβαρό συνέβαινε”, θέτοντας σε κίνδυνο καθημερινά την παγκόσμια και πολιτική ασφάλεια, έκαναν το ζήτημα ολοένα και πιο ορατό στο ραντάρ των υπευθύνων λήψης αποφάσεων, σε τέτοιο βαθμό που, στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός τον Δεκέμβριο του 2022, το ζήτημα του “Κακόβουλου Mind Hacking” έκανε μια εκρηκτική εισαγωγή στην Έκθεση Παγκόσμιων Κινδύνων τόσο ως προς την πιθανότητα όσο και ως προς τον αντίκτυπο.
Αξίζει να σημειωθεί ότι τα ζητήματα που σχετίζονται με τον κυβερνοχώρο, τα οποία είχαν παρουσιαστεί σε προηγούμενες εκθέσεις για τους Παγκόσμιους Κινδύνους, παραμερίστηκαν το 2020 και το 2021 από τους περιβαλλοντικούς κινδύνους. Πλέον, το ζήτημα για κακόβουλες επιθέσεις mind hacking κατέλαβε την 3η θέση με μεγάλη προβολή και πολλά σχόλια.
Ίσως το πιο εκπληκτικό για την πλειοψηφία των παρατηρητών είναι το γεγονός ότι το θέμα “Όπλα μαζικής καταστροφής”, το οποίο δικαιολογημένα είχε συμπεριληφθεί στις τρεις πρώτες θέσεις όσον αφορά τις “επιπτώσεις” και στις επτά προηγούμενες εκθέσεις, έγινε αντικείμενο έντονης συζήτησης σχετικά με το εάν θα πρέπει πλέον να συμπεριλαμβάνει τα κοινωνικά δίκτυα και άλλες ψηφιακές υπηρεσίες, λόγω της μαζικής, εκθετικά αυξανόμενης και εθιστικής χρήσης τους από την κοινωνία γενικότερα.
“Ε! GAFAM, NATU, BATX!5 Μπράβο για τα όπλα μαζικής κρετινοποίησης!” φώναζαν μερικοί γενναίοι ακτιβιστές, στέκοντας στη λάσπη και το λιωμένο χιόνι, με το οποίο οι χειμώνες του Νταβός ήταν πλέον συνώνυμοι, κάνοντας ό,τι καλύτερο μπορούσαν για να τραβήξουν την προσοχή των μέσων ενημέρωσης.
2024: Η συσσώρευση στοιχείων για την απειλή που θέτουν ορισμένα ψηφιακά προϊόντα και υπηρεσίες στην ανθρώπινη γνωσιακή λειτουργία, και οι ομόφωνα ανησυχητικές αναφορές που εκδόθηκαν από think tanks, υπηρεσίες άμυνας και ασφάλειας, ώθησαν πέντε έθνη να δημιουργήσουν την “Πρωτοβουλία Five Brains”. Αυτή η βασική ομάδα ενδιαφερόμενων εθνών δεσμεύτηκε να κινητοποιήσει τον προϋπολογισμό, να μοιραστεί δεδομένα, γνώσεις και ερευνητική ατζέντα, με έναν στόχο: να καταρτίσει εντός ενός έτους ένα δόγμα και ad hoc κανόνες εμπλοκής στην περίπτωση επιθέσεων που θα χαρακτηρίζονται ως “Κακόβουλo Mind Hacking”.
Η πρωτοβουλία Five Brains απέκτησε γρήγορα δυναμική, τροφοδοτούμενη από τα αποτελέσματα ερευνητικών έργων με επικεφαλής το STO και το ACT του ΝΑΤΟ, με πρόσθετη βοήθεια από τα Κέντρα Αριστείας6 και μια πολύτιμη συνεργασία από την ευρεία, μη ΝΑΤΟϊκή, μη στρατιωτική διεθνή κοινότητα, την οποία διαχειρίζεται ο Κόμβος Καινοτομίας του ACT.
Εκπρόσωποι από τα πέντε ιδρυτικά μέλη, Γαλλία, Γερμανία, Ιαπωνία, Νορβηγία και ΗΠΑ, στους οποίους σύντομα θα προστεθούν εταίροι από την Αφρική, τη Μέση Ανατολή και την Ασία, εξηγώντας πόσο σημαντική ήταν αυτή η αντίδραση, διατύπωσαν το μήνυμα:
“Κάθε μέρα χάνουμε μάχες στις οποίες δεν ξέρουμε καν ότι έχουμε εμπλακεί. Αυτό δεν μπορεί να διαρκέσει, δεν θα διαρκέσει”.
Όπως ήταν αναμενόμενο, οι μεγάλοι τεχνολογικοί παράγοντες (GAFAM, NATU, BATX) κινητοποίησαν τους καλύτερους εκπροσώπους συμφερόντων τους για να αντιταχθούν ή τουλάχιστον να μετριάσουν αυτήν την εκστρατεία. Έκαναν εξαιρετική δουλειά στο να καταδείξουν τα προφανή και πραγματικά οφέλη που παρείχαν τα προϊόντα και οι υπηρεσίες τους, αλλά οι τακτικές καθυστέρησης και η απροθυμία τους να τροποποιήσουν τα οικονομικά τους μοντέλα υπονομεύτηκαν από δύο παράγοντες: τους εσωτερικούς ακτιβιστές και την παγκόσμια εξάπλωση κανόνων εμπνευσμένων από τον Ευρωπαϊκό Γενικό Κανονισμό για την Προστασία Δεδομένων (GDPR) του 2016.
Ο εκρηκτικός συνδυασμός αυτών των δύο παραγόντων αποδείχθηκε πολύ δύσκολος να αποτραπεί, καθώς το ευρύ κοινό κατάλαβε ότι η τυφλή αποκάλυψη των προσωπικών του δεδομένων ήταν το σύγχρονο ισοδύναμο με το να αφήνεις ένα αυτοκόλλητο με τον κωδικό πρόσβασής σου πάνω στο γραφείο σου. Το δεύτερο δίνει πρόσβαση στον υπολογιστή σου ενώ το πρώτο σε εσένα, ως μοναδικό άτομο, και στις πιο ενδόμυχες πτυχές σου, μια πολύ πιο τρομακτική προοπτική.
Χρειάστηκε λίγο αίμα, πολύ ιδρώτα και μερικές φορές δάκρυα, αλλά αυτή η σειρά πρωτοβουλιών, αυτή η σειρά μελετών βασισμένων σε γεγονότα και απλών παρατηρήσεων, η παγκόσμια συσσώρευση πίεσης που επιτεύχθηκε σε διπλωματικό επίπεδο από τους Five Brains και τους συμμάχους τους οδήγησε στη διακήρυξη της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ στις Βρυξέλλες, στις 17 Ιουλίου 2026, όπου ο Ανθρώπινος Νους έγινε ο 6ος τομέας επιχειρήσεων του ΝΑΤΟ.
Και αυτό ήταν καλό. Αλλά όχι αρκετά.
Norfolk7, έχουμε πρόβλημα
Όπως αποδείχθηκε, η προετοιμασία για τη Σύνοδο Κορυφής του 2026 δεν ήταν τόσο εξαντλητική και στιβαρή όσο θα έπρεπε. Χρόνια υποχρηματοδότησης και υποστελέχωσης είχαν κοστίσει και το Άρθρο 11, το άρθρο για την “παραβίαση του μυαλού”, ήταν το βασικό θύμα.
Ενθουσιώδεις επαίνους μοιράστηκαν και δυνατά χειροκροτήματα ακούστηκαν σε όλο τον κόσμο, αλλά, σύντομα, μόλις κατακάθισε η σκόνη, αμερόληπτοι παρατηρητές μπόρεσαν να εντοπίσουν δύο κύρια ρήγματα:
IC, και όχι NBIC. Ενώ το Άρθρο 11 είχε παρουσιάσει σωστά τις NBIC, στο σύνολό τους, ως το ζήτημα που έπρεπε να αντιμετωπιστεί, μόνο τα δύο από τα τέσσερα στοιχεία είχαν στην πραγματικότητα εξεταστεί με την απαραίτητη αυστηρότητα: Οι πληροφορίες (τεχνολογίες) και η δική τους συγκεκριμένη ικανότητα να παραποιούν την ανθρώπινη γνώση. Αλλά οι νανοτεχνολογίες και οι βιοτεχνολογίες και ο δικός τους αντίκτυπος στη γνώση είχαν, στην πραγματικότητα, τεθεί σε δεύτερη μοίρα.
Δόγμα; Κανόνες εμπλοκής; Εκπαίδευση; Υπό δημόσια και διπλωματική πίεση, το ΝΑΤΟ κατάφερε να επιτύχει συναίνεση μεταξύ των κρατών σχετικά με αυτήν την αρκετά ανατρεπτική έννοια του Ανθρώπινου Νου ως τομέα επιχειρήσεων και να καταλήξει σε μια ομόφωνη απόφαση, αλλά, σε αντίθεση με τους πέντε πρώτους τομείς επιχειρήσεων, ο “πόλεμος των NBIC εναντίον του ανθρώπινου νου” ήταν ένα σχεδόν άγνωστο πεδίο.
Οι άνθρωποι πολεμούσαν για εκατοντάδες χρόνια στην ξηρά και στη θάλασσα, για λίγο περισσότερο από έναν αιώνα στον αέρα, για μερικές δεκαετίες στον κυβερνοχώρο και το διάστημα. Ιστορικοί, επιστήμονες, ειδικοί στον τομέα της άμυνας, στρατιωτικοί και πολιτικοί εμπειρογνώμονες είχαν συσσωρεύσει σημαντικές γνώσεις σχετικά με τους πολέμους που διεξάγονταν σε ξηρά, θάλασσα και αέρα. Πιο πρόσφατες συγκρούσεις είχαν προσθέσει δεδομένα και αναλύσεις κυβερνοπολέμου, ακόμη και διαστημικού, και δεκάδες ασκήσεις, που εκτελέστηκαν σε νατοϊκό επίπεδο, επέτρεψαν σε όλα τα εμπλεκόμενα μέρη να βελτιστοποιήσουν το επίπεδο ετοιμότητάς τους.
Αλλά το ανθρώπινο μυαλό ως πεδίο επιχειρήσεων; Ποιο είναι το ισοδύναμο της “καπνισμένης κάννης”, πώς μπορεί να ανιχνευθεί, να αναγνωριστεί, να αποδοθεί σε κάτι… σε κάποιον; Και το πραγματικό κρίσιμο ζήτημα: Τι θα προκαλούσε την ενεργοποίηση του Άρθρου 5;
Οι ανταγωνιστές ήταν αμείλικτοι στο να χλευάζουν απροκάλυπτα την έλλειψη προετοιμασίας του ΝΑΤΟ, τονίζοντας τους υπαρξιακούς κινδύνους που δημιουργούσε αυτή η εμπορική παρά στρατηγική απόφαση για την ανθρώπινη φυλή. Πιο κρυφά, ομάδες τρολ και ψεύτικων ειδήσεων και ο στρατός των 50 cents8 εργάζονταν σε διπλές, τριπλές και τετραπλές βάρδιες για να βεβαιωθούν ότι εύπιστοι (θυμάστε τα Όπλα Μαζικής Κρετινοποίησης;) άνθρωποι θα κατέβαιναν σε δρόμους και λεωφόρους σε όλο τον κόσμο με καινούρια, αντι-νατοϊκά συνθήματα.
Κατά ειρωνικό τρόπο, η ίδια χρονική πίεση που είχε ωθήσει το ΝΑΤΟ να εκδώσει την ανακοίνωσή του το 2026, με έναν ομολογουμένως βιαστικό τρόπο, κατέληξε να ισχύει και για τους ανταγωνιστές του, οι οποίοι, με τη σειρά τους, έκαναν μια σειρά από κακές κινήσεις που κατέληξαν σε κάποια “περιστατικά”. Συνοψίζοντας την απειλή των NBIC και τις καταστροφικές τους συνέπειες, αυτά τα περιστατικά κατάφεραν να καταστήσουν την ενεργοποίηση του Άρθρου 5 σχεδόν “αυτονόητη”, όπως έλεγαν αργότερα οι σχολιαστές, με το θάρρος όσων βρίσκονται “εκτός”. Αλλά χρειάστηκαν 10 χρόνια για να φτάσουμε εκεί.
NBIC, μια πληθώρα νέων κόλπων για παλιές συνήθειες
Η έκθεση που δημοσιεύτηκε το 2003 με τίτλο “Συγκλίνουσες Τεχνολογίες για τη Βελτίωση της Ανθρώπινης Απόδοσης – Νανοτεχνολογία, Βιοτεχνολογία, Πληροφορική και Γνωσιακές επιστήμες”, η οποία χρηματοδοτήθηκε από το Εθνικό Ίδρυμα Επιστημών των ΗΠΑ, προκάλεσε μεγάλη αναστάτωση, όχι τόσο μεταξύ των προοδευτικών και ανοιχτόμυαλων επιστημόνων που θεωρούσαν αυτή τη σύγκλιση δεδομένη για αρκετό καιρό, αλλά σίγουρα μεταξύ των πολιτικών ηγετών που επιδιώκουν να αποκτήσουν πλεονέκτημα στον ατελείωτο, παγκόσμιο ανταγωνισμό για εξουσία με την ευρύτερη έννοια.
Ο έλεγχος αυτών των τεσσάρων τεχνολογιών έγινε κοινός στόχος για όλα τα κράτη, κυρίως για εκείνα που μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά το κόστος. Επίσης άλλοι παράγοντες, ιδίως οι “κακόβουλες οργανώσεις”, συνειδητοποίησαν γρήγορα τα τεράστια οφέλη που θα μπορούσαν να αποκομίσουν από την πρόσβαση σε ορισμένα προϊόντα και τεχνικές των NBIC, στις ασύμμετρες συγκρούσεις που διεξήγαγαν ή σχεδίαζαν. Κάποιοι εξέτασαν τις φαινομενικά άπειρες προοπτικές για την ανθρώπινη βελτίωση, μέχρι και τον μετανθρωπισμό ενώ προσμονούσαν την επίτευξη του σημείου της μοναδικότητας (singularity). Κάποιοι άλλοι υποδέχθηκαν με ανοιχτές αγκάλες και ανοιχτά πορτοφόλια τη δυνατότητα να ενισχύσουν τις αμυντικές τους στρατηγικές με τεχνολογίες NBIC.
Η έννοια του υβριδικού πολέμου, η οποία έχει διατυπωθεί θεωρητικά πριν από πολύ καιρό και σε αρκετά σημεία έχει εφαρμοστεί με επιτυχία, δεν θα ήταν ποτέ η ίδια. Το άρθρο της Wikipedia για τον υβριδικό πόλεμο έγραφε ήδη από το 2020:
«Ο υβριδικός πόλεμος είναι μια στρατιωτική στρατηγική που χρησιμοποιεί πολιτικό πόλεμο και συνδυάζει τον συμβατικό πόλεμο, τον άτακτο πόλεμο και τον κυβερνοπόλεμο με άλλες μεθόδους επιρροής, όπως τις ψευδείς ειδήσεις, τη διπλωματία, τον πόλεμο με νομικά μέσα (lawfare) και τις παρεμβάσεις σε εκλογές. Συνδυάζοντας επιχειρήσεις με ανατρεπτικές προσπάθειες, ο επιτιθέμενος σκοπεύει να αποφύγει την απόδοση ευθυνών ή την τιμωρία. Ο υβριδικός πόλεμος μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να περιγράψει την ευέλικτη και πολύπλοκη δυναμική ενός πολεμικού πεδίου που απαιτεί μια εξαιρετικά προσαρμόσιμη και ανθεκτική αντίδραση.»
Ομοίως, η κινεζική προσέγγιση των “Τριών Πολέμων”, που συνδυάζει τον πόλεμο κοινής γνώμης, τον ψυχολογικό πόλεμο και τον νομικό πόλεμο, για να συμπληρώσει τα παραδοσιακά μέσα και μεθόδους του κινέζικου στρατού, ενισχύθηκε σε μεγάλο βαθμό από τις NBIC, από την νανοκλίμακα έως την πλανητική κλίμακα!
Από τον “υβριδικό πόλεμο” και τους “τρεις πολέμους” στους “μη προφανείς πολέμους”
Έχει ειπωθεί ότι οι δύο κινητήριες δυνάμεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς είναι “οι ιεροί κανόνες και οι ωφελιμιστικές αξίες”, με αυτή τη σειρά. Αυτό ισχύει για πολλά ιδρύματα και επιχειρήσεις, των οποίων η προσέγγιση φαίνεται στις δηλωσεις τους για το “όραμα” και την “αποστολή” τους. Εκτός από τα κράτη του ΝΑΤΟ και λαμβάνοντας υπόψη το μέγεθος των πόρων τους και την ακλόνητη αποφασιστικότητά τους, τα αυταρχικά καθεστώτα βρίσκονται πάντα σε καλύτερη θέση από τα δημοκρατικά. Η Ρωσία και η Κίνα είναι πράγματι οι βασικοί υποψήφιοι για την αξιοποίηση των δυνατοτήτων των τεχνολογιών NBIC, ώστε να εξυπηρετήσουν το “όραμά” τους με ανατρεπτικά “ωφελιμιστικά” έργα. Και σίγουρα το κάνουν.
Είναι δύσκολο να πούμε ποιό προηγήθηκε μεταξύ του “υβριδικού πολέμου”, που διαδόθηκε από τη Ρωσία στον πόλεμο της Ουκρανίας, αλλά του οποίου τα θεωρητικά θεμέλια (που βρίσκονται επίσης στο ΝΑΤΟ) προέκυψαν πολύ νωρίτερα, και της στρατηγικής των “Τριών Πολέμων”, που εντοπίζεται πιο εύκολα στην Κίνα.
Το 2003, η Κεντρική Στρατιωτική Επιτροπή (CMC) ενέκρινε την κατευθυντήρια εννοιολογική ομπρέλα για τις πληροφοριακές επιχειρήσεις του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού (PLA) – τους “Τρεις Πολέμους” (san zhong zhanfa). Η ιδέα βασίζεται σε τρεις αμοιβαία ενισχυόμενες στρατηγικές:
1) συντονισμένη χρήση στρατηγικών ψυχολογικών επιχειρήσεων, επηρεάζοντας τους ξένους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων και τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουν την πολιτική της Κίνας,
2) φανερός και συγκαλυμμένος πόλεμος των μέσων ενημέρωσης ή της κοινής γνώμης, προσπάθειες χειραγώγησης της κοινής γνώμης τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό,
3) νομικός πόλεμος που έχει σχεδιαστεί για να χειραγωγεί τις στρατηγικές, τις πολιτικές άμυνας και τις αντιλήψεις του κοινού στο εξωτερικό, διαμορφώνοντας έτσι το νομικό πλαίσιο για τις κινεζικές ενέργειες, συμπεριλαμβανομένης της οικοδόμησης της νομικής δικαιολόγησης για τις ενέργειες του Πεκίνου.
Το 2005, ο Αντιστράτηγος Μάτις και ο Αντισυνταγματάρχης Χόφμαν επινόησαν την έκφραση “Υβριδικός Πόλεμος” σε ένα περιοδικό του Ναυτικού Ινστιτούτου των ΗΠΑ. Έγραψαν:
«Στους Υβριδικούς Πολέμους πρέπει να περιμένουμε να αντιμετωπίσουμε ταυτόχρονα την κατάρρευση ενός αποτυχημένου κράτους που κατείχε αλλά έχασε τον έλεγχο ορισμένων βιολογικών παραγόντων ή πυραύλων, ενώ παράλληλα βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια παραστρατιωτική δύναμη με εθνικά κίνητρα και μια ομάδα ριζοσπαστικών τρομοκρατών που έχουν πλέον εκτοπιστεί. Μπορεί να πρέπει να αντιμετωπίσουμε υπολείμματα του στρατού ενός αδίστακτου κράτους σε μελλοντικούς πολέμους, τα οποία μπορεί να χρησιμοποιήσουν συμβατικά όπλα με πολύ πρωτότυπους ή μη παραδοσιακούς τρόπους. Πρέπει επίσης να περιμένουμε να αντιμετωπίσουμε ανορθόδοξες επιθέσεις ή τυχαίες πράξεις βίας από μη-κρατικές ομάδες εναντίον των κρίσιμων υποδομών μας ή των δικτύων μεταφορών μας. Μπορεί επίσης να δούμε άλλες μορφές οικονομικού πολέμου ή καταστροφικές μορφές κυβερνοεπιθέσεων εναντίον στρατιωτικών ή οικονομικών στόχων. Τα είδη των πολέμων στο μέλλον δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν εστιάζοντας μόνο στην τεχνολογία.»
Το 2013, ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου της Ρωσίας, Βαλέρι Γκερασίμοφ, στο διάσημο άρθρο του “Η αξία της επιστήμης βρίσκεται στην προνοητικότητα” έφτασε στο σημείο να γράψει:
«Οι κανόνες του πολέμου έχουν αλλάξει. Ο ρόλος των μη στρατιωτικών μέσων για την επίτευξη πολιτικών και στρατηγικών στόχων έχει αυξηθεί και, σε πολλές περιπτώσεις, έχουν ξεπεράσει την ισχύ των όπλων στην αποτελεσματικότητά τους. Το επίκεντρο των εφαρμοσμένων μεθόδων σύγκρουσης έχει αλλάξει προς την κατεύθυνση της ευρείας χρήσης πολιτικών, οικονομικών, πληροφοριακών, ανθρωπιστικών και άλλων μη στρατιωτικών μέτρων – που εφαρμόζονται σε συντονισμό με το δυναμικό διαμαρτυρίας του πληθυσμού.
Όλα αυτά συμπληρώνονται από στρατιωτικά μέσα κρυφού χαρακτήρα, συμπεριλαμβανομένης της διεξαγωγής ενεργειών πληροφοριακής σύγκρουσης και των ενεργειών των ειδικών δυνάμεων. Η ανοιχτή χρήση των στρατών – συχνά με το πρόσχημα της διατήρησης της ειρήνης και της ρύθμισης κρίσεων – προκύπτει μόνο σε ένα συγκεκριμένο στάδιο, κυρίως για την επίτευξη της τελικής επιτυχίας στη σύγκρουση.
Οι μετωπικές εμπλοκές μεγάλων στρατών, σε στρατηγικό και επιχειρησιακό επίπεδο, σταδιακά αποτελούν παρελθόν. Οι ανέπαφες, μακρινές ενέργειες εναντίον του εχθρού γίνονται το κύριο μέσο επίτευξης των μαχητικών και επιχειρησιακών στόχων. Η ήττα των εχθρικών στόχων διεξάγεται σε όλο το βάθος της επικράτειάς τους. Οι διαφορές μεταξύ στρατηγικού, επιχειρησιακού και τακτικού επιπέδου, καθώς και μεταξύ επιθετικών και αμυντικών επιχειρήσεων, εξαλείφονται. Ο χώρος των πληροφοριών ανοίγει ευρείες και ασύμμετρες δυνατότητες για τη μείωση του μαχητικού δυναμικού του εχθρού.»
Πράγματι, έγινε προφανές ότι τα όρια μεταξύ “Πολέμου και Ειρήνης” θα ήταν από εδώ και στο εξής πάντα ασαφή και θολωμένα και ότι, αντί να διεξάγουν τον παραδοσιακό πόλεμο, τα κράτη του ΝΑΤΟ έπρεπε να συνειδητοποιήσουν ότι ήταν πλέον εκτεθειμένα σε ένα μόνιμο υπόβαθρο “μη προφανούς πολέμου”. Με άλλα λόγια, και για να παραφράσω τον Κλαούζεβιτς, “η ειρήνη είναι απλά η συνέχεια του πολέμου με άλλα μέσα”.
Το κλειδί για τον “μη προφανή πόλεμο” είναι η ασάφεια, υπό την έννοια ότι ο στόχος δεν πρέπει να γνωρίζει ότι γίνεται στόχος, πόσο μάλλον από ποιόν, και το νέο φάσμα της σύγκρουσης θα μεταβαίνει από δω και στο εξής από έναν ασαφή και μη προφανή πόλεμο σε μια σύγκρουση τύπου NBC9, σε έναν τύπο Αρμαγεδδώνα.
Οι NBIC, και ειδικότερα η σύγκλιση τεχνολογιών BIC με σκοπό τον σχεδιασμό αυτού που αργότερα θα αποκαλούνταν “νευρο-όπλα”, έγινε κορυφαία προτεραιότητα στην Έρευνα και Ανάπτυξη για τα κράτη τόσο εντός όσο και εκτός της Συμμαχίας, καθώς οι δυνατότητές τους φαινόταν ατελείωτες, με μια αναλογία κόστους-απόδοσης που θα μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά. Εκατοντάδες έργα χρηματοδοτήθηκαν, δεκάδες από τα οποία στην πραγματικότητα μπήκαν σε λειτουργία. Τα πιο απειλητικά παρέμειναν κρυφά μέχρι που, το 2039, “κάτι” συνέβη.10
Χίλιες λεπίδες, χίλιες πληγές
Το δυναμικό της οπλοποίησης της νευροεπιστήμης και των NBIC μπορεί να δομηθεί χοντρικά στα εξής:
- τεχνολογίες βελτίωσης της ανθρώπινης δραστηριότητας
- εφαρμογές πληροφοριών και ασφάλειας
- τεχνολογίες υποβάθμισης της απόδοσης ή νευρο-όπλα
Κάθε μία από αυτές τις ευρείες καταχωρίσεις μπορεί στη συνέχεια να αναλυθεί περαιτέρω και να περιγραφεί λεπτομερώς για κάθε ένα από τα τμήματά της, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση ολόκληρου του φάσματος των συγκρούσεων, από τον μη προφανή πόλεμο έως την πλήρη σύγκρουση NBC, αλλά αυτό το συγκεκριμένο κεφάλαιο θα επικεντρωθεί στην χαμηλής έντασης αλλά συνεχή επίθεση που μπορεί να πραγματοποιηθεί με τις τεχνολογίες Πληροφοριακών και Γνωσιακών Επιστημών. Το τελευταίο κεφάλαιο αυτής της εργασίας θα παράσχει μια απεικόνιση ζητημάτων που συνδέονται πιο άμεσα με εφαρμογές ανθρώπινης βελτίωσης (human enhancement) και υποβάθμισης της απόδοσης (performance degradation).
Ήδη από το 2009, ο υποστράτηγος Vladimir Belous έγραφε: «Τα “προβοκατόρικα προγράμματα” θα έχουν σχεδιαστεί για να επηρεάσουν όχι μόνο τη νοημοσύνη του λαού αλλά κυρίως τις αισθήσεις του, ειδικά στην βάση της χαμηλής πολιτικής συνείδησης του κοινού, την ανεπαρκή ενημέρωση και την απροετοίμαστη φύση του για τέτοιου είδους πόλεμο. Οι στόχοι τέτοιων δραστηριοτήτων θα είναι είτε να καταστήσουν τον αντίπαλο ανίκανο για αποτελεσματική αντίσταση είτε να διαμορφώσουν τη συνείδησή του με τέτοιο τρόπο ώστε να μην θέλει να αντισταθεί καθόλου.»
Το 2012, ο Vladimir Karyakin πρόσθεσε: «Η έλευση των τεχνολογιών πληροφοριών και δικτύων, σε συνδυασμό με τις εξελίξεις στην ψυχολογία όσον αφορά τη μελέτη της ανθρώπινης συμπεριφοράς και τον έλεγχο των κινήτρων των ανθρώπων, καθιστούν δυνατή την άσκηση συγκεκριμένης επίδρασης σε μεγάλες κοινωνικές ομάδες, αλλά επίσης και την αναμόρφωση της συνείδησης ολόκληρων λαών».
Την εποχή που οι Belous και Karyakin διατύπωσαν αυτές τις σκέψεις, τα κοινωνικά δίκτυα είχαν ήδη ανοίξει τα φτερά τους και άρχιζαν να δείχνουν τη δύναμή τους. Ενώ τα 100% ακριβή δεδομένα μπορεί να είναι δύσκολο να τα εμπιστευτεί κανείς 100%, οι ακόλουθες εικόνες δίνουν μια αρκετά ακριβή ένδειξη του επιπέδου εθισμού στα κοινωνικά δίκτυα, ειδικά στον Δυτικό Κόσμο:
Όπως και να ‘χει, αυτές οι μελέτες δεν μπορούν να καταδείξουν τι έχει μεγαλύτερη σημασία, για παράδειγμα τον αντίκτυπο συγκεκριμένων μηνυμάτων που διαβάζουν οι χρήστες αυτών των κοινωνικών δικτύων. Οι σχετικές μελέτες μπορούν απλώς να δείξουν τάσεις όσον αφορά την προσέγγιση των χρηστών στην προμήθεια ειδήσεων και πληροφοριών, όπως αυτή η έρευνα του Pew Research Center (περιορισμένη στις ΗΠΑ). Αν κάποιος συνδυάσει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα blogs και τα website ειδήσεων (ασαφή όρια μεταξύ των δύο τελευταίων), το περιεχόμενο των “ψηφιακών ειδήσεων” είναι ο μεγάλος νικητής. Τουλάχιστον στις ΗΠΑ, τουλάχιστον το 2018.
Αλλά και πάλι, αυτό δεν δείχνει την επίδραση του ψηφιακού περιεχομένου που απορροφάται από τον εγκέφαλο των χρηστών. Θυμάστε το Εργαστήριο Χειραγωγητικής Τεχνολογίας του Στάντφορντ; Ε λοιπόν, ίσως θα έπρεπε να διαβάσετε παρακάτω μια περίληψη του βιβλίου που έγραψε ο ιδρυτής του εργαστηρίου, Δρ. BJ Fogg, το οποίο εκδόθηκε το 2003:
«Μπορούν οι υπολογιστές να αλλάξουν αυτό που σκέφτεστε και κάνετε; Μπορούν να σας παρακινήσουν να κόψετε το κάπνισμα, να σας πείσουν ότι χρειάζεσθε ασφάλεια ή να σας πείσουν να καταταγείτε στον στρατό; “Ναι, μπορούν”, λέει ο Δρ. BJ Fogg, διευθυντής του Εργαστηρίου Χειραγωγητικής Τεχνολογίας στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ. Ο Fogg έχει επινοήσει τη έκφραση “Captology” (ακρωνύμιο για τους υπολογιστές ως χειραγωγητικές τεχνολογίες) για να καλύψει τον τομέα της έρευνας, του σχεδιασμού και των εφαρμογών της “χειραγωγητικής τεχνολογίας”. Σε αυτό το βιβλίο που προκαλεί προβληματισμούς, βασισμένο σε εννέα χρόνια έρευνας στην “Captology”, ο Δρ. Fogg αποκαλύπτει πώς οι ιστότοποι, οι εφαρμογές λογισμικού και οι κινητές συσκευές μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να αλλάξουν τις στάσεις και τη συμπεριφορά των ανθρώπων. Σχεδιαστές τεχνολογίας, έμποροι, ερευνητές, καταναλωτές – όποιος θέλει να αξιοποιήσει ή απλώς να κατανοήσει την πειστική δύναμη της διαδραστικής τεχνολογίας θα εκτιμήσει τις συναρπαστικές γνώσεις και τα διαφωτιστικά παραδείγματα που βρίσκονται μέσα στο βιβλίο. Η χειραγωγητική τεχνολογία μπορεί να είναι αμφιλεγόμενη και θα έπρεπε να είναι. Ποιος θα ασκήσει αυτή τη δύναμη της ψηφιακής επιρροής; Και για ποιο σκοπό; Τώρα είναι η ώρα να εξετάσουμε τα ζητήματα και να εξερευνήσουμε τις αρχές της χειραγωγητικής τεχνολογίας και ο BJ Fogg έγραψε αυτό το βιβλίο για να σας καθοδηγήσει.»
Η εξέλιξη της επιστήμης των υπολογιστών ΚΑΙ των νευροεπιστημών άνοιξε νέους δρόμους στο παλιό, αρχαϊκό κύκλωμα ευχαρίστησης και ανταμοιβής του εγκεφάλου με όλο και πιο εξατομικευμένο τρόπο, χάρη σε όλα τα προσωπικά δεδομένα που οι χρήστες έδιναν στα τυφλά – κάτι που ήταν το κλειδί της επιτυχίας.
Και οι GAFAM, NATU, BATX του κόσμου, με τη βοήθεια μερικών από τα πιο λαμπρά μυαλά, έγιναν οι απόλυτοι δεξιοτέχνες στην τέχνη της δημιουργίας εθισμού.
Το 2017, ο διευθύνων σύμβουλος του Netflix, Reed Hastings, ισχυρίστηκε ότι οι μεγαλύτεροι ανταγωνιστές του γίγαντα του streaming δεν ήταν η Amazon, το YouTube ή καν οι παραδοσιακοί ραδιοτηλεοπτικοί φορείς. Σύμφωνα με τον κ. Hastings, η ανάγκη μας για ύπνο είναι στην πραγματικότητα το κύριο εμπόδιο.
«Σκεφτείτε το, όταν παρακολουθείτε μια σειρά στο Netflix και εθίζεστε σε αυτήν, μένετε ξύπνιοι μέχρι αργά το βράδυ», είπε. «Ανταγωνιζόμαστε με τον ύπνο.»
Τέτοια “εργαλεία ψηφιακού εθισμού και κατήχησης”, ένα τέλειο παράδειγμα τεχνολογίας διπλής χρήσης, έγιναν δεκτά ως το “Άγιο Δισκοπότηρο” από μη προφανείς λάτρεις του πολέμου, οι οποίοι είδαν σε αυτά τα εργαλεία ένα αξιοσημείωτο δίκοπο μαχαίρι: η μία άκρη απευθυνόταν στους “ιερούς κανόνες” (λαούς, κοινότητες, εθνικούς πολιτισμούς και πεποιθήσεις), δηλαδή στις ίδιες τις ρίζες της κοινωνίας και η άλλη άκρη ήταν υπεύθυνη για την αποκοπή, μέρα με τη μέρα, του εύρους της προσοχής, της μνήμης, των δεξιοτήτων συλλογισμού των χρηστών, με τελικό αποτέλεσμα μια αυξανόμενη συνολική πνευματική τεμπελιά.
Η ομορφιά αυτής της στρατηγικής έγκειται στο ότι τα θύματα της συνδυασμένης επίθεσης συνήθως δεν γνωρίζουν ότι έχουν στοχοποιηθεί, ενώ η ικανότητα κριτικής σκέψης κάθε ατόμου δέχεται συνεχή επίθεση. Η άλλη ομορφιά της είναι ότι δεν υπάρχει λόγος να επενδύσουμε σε στρατούς “Μαντζουριανών υποψηφίων”11. Αυτή η στρατηγική των “χιλίων πληγών”12, που έγινε δυνατή με αξιοσημείωτα χαμηλό κόστος από τους γίγαντες της πληροφορικής, έκανε πράγματι μια θαυμάσια δουλειά στη δημιουργία εκατομμυρίων “δυνητικά χρήσιμων ψηφιακών ηλιθίων”, για να παραφράσουμε την έκφραση “χρήσιμος ηλίθιος” που αποδίδεται στον Λένιν.
Πράγματι, οι εκπρόσωποι της πρωτοβουλίας Five Brains είχαν δίκιο λέγοντας “Κάθε μέρα χάνουμε μάχες στις οποίες δεν γνωρίζουμε καν ότι έχουμε εμπλακεί”.
Ενίσχυση και επιτάχυνση της αντίδρασης
Με την ώθηση της πρωτοβουλίας Five Brains, την υποστήριξη από τα ευρήματα των μελετών που διεξήχθησαν από την ACT και την STO του ΝΑΤΟ και τους προϋπολογισμούς που αυξήθηκαν σημαντικά για την εστίαση στο συνολικό ζήτημα των NBIC, ελήφθησαν σημαντικές αποφάσεις στο υψηλότερο επίπεδο.
Μία απόφαση συνόψισε αυτή τη βαθιά ριζική αλλαγή στη συλλογική συνείδηση: Η έντονη τροπή που δόθηκε στον σχεδιασμό της Συμμαχικής Επιτήρησης και Ελέγχου του Μέλλοντος (Allied Future Surveillance and Control – AFSC), του διαδόχου του Συστήματος Έγκαιρης Προειδοποίησης και Ελέγχου Αερομεταφερόμενων Πτήσεων (AWACS) ενόψει της απόσυρσής του το 2035.
Συνοπτικά, στον πυρήνα του συστήματος AFSC, οι NBIC, συμπεριλαμβανομένου του ζητήματος της επιρροής, έπρεπε να έρθουν στο ίδιο επίπεδο με όλα τα άλλα είδη απειλών. Λογική απόφαση, δεδομένου ότι το “ανθρώπινο μυαλό” είχε γίνει ένα νέο πεδίο επιχειρήσεων και έτσι οι παράγοντες του κλάδου, με καινούριες πλέον φιλοδοξίες, ήθελα να λάβουν μέρος σε αυτό το έργο.
Η διάσημη διαφάνεια του στρατηγού Stanley A. McChrystal το 2009 και το προκλητικό σχόλιο “Όταν καταλάβουμε αυτήν την διαφάνεια, θα έχουμε κερδίσει τον πόλεμο” επρόκειτο τώρα να εμφανίζεται στο γραφείο κάθε εργολάβου (του στρατού).
Ίσως ακόμη πιο καθοριστική ήταν μια ριζοσπαστική απόφαση που έλαβαν τα περισσότερα κράτη μέλη του ΝΑΤΟ, μαζί με ενδιαφερόμενα κράτη από τα προγράμματα της Σύμπραξης για την Ειρήνη (PfP), του Μεσογειακού Διαλόγου (MD) και των Εταίρων σε όλο τον Κόσμο. Εμπνευσμένα από προηγούμενες διμερείς πρωτοβουλίες όπως το Γαλλο-Γερμανικό Φόρουμ Έρευνας του 2018, και έχοντας πλήρη επίγνωση ότι σε αυτό το διαρκές παγκόσμιο περιβάλλον μη προφανούς πολέμου, η ασφάλεια δεν μπορούσε πλέον να αφεθεί μόνο στους επαγγελματίες της άμυνας και της ασφάλειας, αυτά τα έθνη ξεκίνησαν ένα τεράστιο συλλογικό έργο, με τίτλο “Προς μια κοινή κουλτούρα για την παγκόσμια άμυνα και ασφάλεια”, με στόχο τη δημιουργία νέων ικανοτήτων σε επίπεδο πολιτών: επίγνωση, επαγρύπνηση και ετοιμότητα για νέες μορφές απειλής.
Μετά από ένα ακόμη σκάνδαλο τύπου Cambridge Analytica, μετά την κατάφωρη αντικυβερνητική εκμετάλλευση ενός ακόμη καταστροφικού καύσωνα στην Αυστραλία, μετά από νέες “αποκαλύψεις” από πληροφοριοδότες σχετικά με την μαζική παρακολούθηση που τροφοδοτείται από Big Data / AI και με τα πιο κρυφά αναπτυσσόμενα νευρο-όπλα της NBIC, αυτά τα έθνη κατέληξαν σε μια κοινή αντίληψη την οποία συνόψισαν ως εξής:
«Το ευρύ κοινό και, σε κάποιο βαθμό, οι θεσμοί, συμπεριλαμβανομένων των διοικήσεων, δεν είναι επαρκώς ενημερωμένοι και ευαισθητοποιημένοι σχετικά με τις απειλές που σχετίζονται με τις NBIC και τις συνέπειές τους για κάθε πολίτη και θεσμό, ειδικά σε περίπτωση πραγματικής έκτακτης ανάγκης, μερικής ή παγκόσμιας κρίσης. Τα διδάγματα που αντλούνται από την έρευνα στην πολιτική ασφάλεια συχνά παρερμηνεύονται σε μεγάλο βαθμό, εφαρμόζονται με λανθασμένο τρόπο από τους θεσμούς και συναισθηματικοποιούνται από τους ανθρώπους, τα μέσα ενημέρωσης και τους πολιτικούς. Πιθανοί λόγοι για αυτήν την κατάσταση είναι ο αυξανόμενος ρόλος της “συνομωσιολογικής κουλτούρας”13 και η σοβαρή έλλειψη γνώσης.»
Επιπλέον, το φαινόμενο αυτό εντείνεται από την αυξανόμενη δυσκολία που αντιμετωπίζουν όλοι οι παράγοντες της κοινωνίας στην αντίληψη / επίγνωση της κατάστασης, προσπαθώντας να συμβαδίσουν με την εξέλιξη μιας κοινωνίας στην οποία η τεχνολογία διαγράφει εκθετική αύξηση στην παραγωγή data, στην παραγωγή και διαθεσιμότητα πληροφοριών (πραγματικών ή ψευδών), καθώς και όσον αφορά την πολυπλοκότητα και το φάσμα των συναφών κινδύνων.
Συνεπώς, καθίσταται ζωτικής σημασίας να αναπτύξουμε μια φωτισμένη επίγνωση, κατανόηση και συνολική στάση σχετικά με την αξιολόγηση των απειλών, την ανθεκτικότητα, την αποτροπή και, εάν είναι απαραίτητο, τα αντίποινα. Με όλα αυτά να διαμορφώνουν μια, πλέον υποχρεωτική, “συνείδηση άμυνας και ασφάλειας” (defence and security state of mind).
Για την επίτευξη αυτού του στόχου, τα συμμετέχοντα κράτη δεσμεύονται να εφαρμόσουν τις ακόλουθες κύριες γραμμές δράσης:
- Αύξηση του επιπέδου πληροφόρησης του πληθυσμού, βάσει της τακτικά ενημερωμένης SWOT ανάλυσης14 των NBIC,
- Ενίσχυση της εκπαίδευσης σε θέματα πολιτικής ασφάλειας των πληθυσμών και των διοικήσεων,
- Ενσωμάτωση των ζητημάτων άμυνας και ασφάλειας σε όλα τα στάδια της εκπαίδευσης (από τα σχολεία έως τα πανεπιστήμια, την δια βίου εκπαίδευση, την ψηφιακή εκπαίδευση),
- Αύξηση της ευαισθητοποίησης του κοινού σχετικά με την πολυπλοκότητα των αποφάσεων που πρέπει να λαμβάνονται από τους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων σε σενάρια άμυνας και ασφάλειας.
2030: Προσθήκη στη διακήρυξη της Συνόδου Κορυφής του 2026
Ως απόδειξη της ριζικής αλλαγής στη συλλογική νοοτροπία, η διακήρυξη της Συνόδου Κορυφής του Όσλο (16-17 Μαΐου 2030) βελτίωσε κάπως το Άρθρο 11 της διακήρυξης της Συνόδου Κορυφής των Βρυξελλών του 2026, προσθέτοντας μόνο λίγες λέξεις, καταδεικνύοντας την κατανόηση του ΝΑΤΟ και των συμμαχικών του κρατών ότι οι NBIC έχουν αλλάξει ριζικά τους κανόνες.
Έτσι, το άρθρο διαμορφώθηκε ως εξής: «Οι πρόοδοι στις NBIC επιτρέπουν σήμερα στους ανταγωνιστές μας να αναπτύξουν νέους τρόπους για να επιτύχουν τον επιθετικό τους στόχο. Ενώ η προπαγάνδα και οι στρατηγικές επιρροής υπήρχαν πάντα, το βάθος και η πολυπλοκότητα των υβριδικών επιθέσεων που τροφοδοτούνται από τις NBIC αντιπροσωπεύουν σήμερα ένα πρωτοφανές επίπεδο απειλής, καθώς στοχεύουν την πιο ζωτική υποδομή στην οποία βασιζόμαστε: το ανθρώπινο μυαλό, ως σύμβολο της μοναδικότητας κάθε ανθρώπου. Αναγνωρίζουμε, επομένως, το ανθρώπινο μυαλό ως πεδίο επιχειρήσεων στο οποίο το ΝΑΤΟ πρέπει να αμύνεται τόσο αποτελεσματικά όσο το κάνει στον αέρα, στην ξηρά, στη θάλασσα, στον κυβερνοχώρο και στο διάστημα.»
μετάφραση – απόδοση
Wintermute
- Υπάρχει και ένας γάλλος βιολόγος με το ίδιο όνομα. Ο συγκεκριμένος στον οποίο αναφερόμαστε είναι καθηγητής στο Πολυτεχνείο του Μπορντώ. ↩︎
- Ο τονισμός στο πρωτότυπο. ↩︎
- Στμ: Δεν καταφέραμε να βρούμε τι σημαίνουν αυτά τα δύο ακρωνύμια, αλλά υποθέτουμε ότι SM είναι Social Media και NW-Analysis κάποιου είδους ανάλυση δικτύων. ↩︎
- Στμ: Stanford Persuasive Technology Lab το οποίο μετεξελίχθηκε στο Stanford Behavior Design Lab (https://behaviordesign.stanford.edu). ↩︎
- Στμ: Ακρωνύμια αναφοράς στις μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες. GAFAM: Google, Apple, Facebook, Amazon, Microsoft. NATU: Netflix, AirBnB, Tesla, Uber. BATX: Baidu, Alibaba, Tencent, Xiaomi ↩︎
- Στμ: Εθνικά ή πολυεθνικά ιδρύματα που χρηματοδοτούνται από το νατο και εκπαιδεύουν ειδικούς για την ανάπτυξη δογμάτων, αναλύσεων κλπ. ↩︎
- Στμ: Η πόλη που βρίσκονται τα κεντρικά του ACT. ↩︎
- Στμ: Αποδοκιμαστικός όρος για τους “Internet commentators” της κίνας, οι οποίοι είναι σχολιαστές και παραγωγοί περιεχομένου στο Ίντερνετ που πληρώνονται από το κινέζικο καθεστώς. ↩︎
- Στμ: Nuclear, Biological, Chemical ↩︎
- Στμ: Το “κάτι” που συνέβει περιγράφεται στο δεύτερο μέρος του άρθρου, το οποίο δεν μεταφράσαμε. Πολύ περιληπτικά, αναφέρεται η επέκταση της κίνας με τους δρόμους του μεταξιού – οι οποίοι πλέον έχουν επεκταθεί σε ανατολή-δύση, βορρά-νότο και βόρειο πόλο, η παρουσία της στην Αφρική για πρώτες ύλες και η “πίεση” που νιώθει η δύση. Δύο περιστατικά είναι που ενεργοποιούν το Άρθρο 5. Ένα στην Αφρική, οπού εντοπίζεται ένας νεκρός “επαυξημένος” με CrispR κινέζος στρατιώτης και ένα στην νορβηγία όπου γίνεται συντονισμένη προσπάθεια κίνας-ρωσίας για έλεγχο του στρατηγικού λιμανιού στο Kirkenes, με την χρήση PsyOps στους πληθυσμούς, μισθοφόρων χακερ και βιολογικών όπλων που στοχεύουν με βάση γενετικά χαρακτηριστικά. Το άρθρο κλείνει ως εξής: “Τα περιστατικά στην Αφρική και την Αρκτική είχαν αποτελέσει το τελικό χτύπημα. Αυτή τη φορά, το ΝΑΤΟ και οι σύμμαχοί του δεν δέχθηκαν τις δικαιολογίες αποποίησης ευθυνών. Με τη βοήθεια νέων εργαλείων εντοπισμού που βασίζονται στην τεχνολογία blockchain και τους κβαντικούς υπολογιστές, έγινε σαφές ποιοί είχαν πραγματικά τραβήξει τα νήματα.” ↩︎
- Στμ: Αναφορά στο βιβλίο The Manchurian Candidate, στο οποίο “ο γιος μιας εξέχουσας πολιτικής οικογένειας στις ΗΠΑ δέχεται πλύση εγκεφάλου και γίνεται άθελά του δολοφόνος μιας κομμουνιστικής συνωμοσίας”. ↩︎
- Στμ: Έκφραση που δηλώνει την ήττα / αποτυχία ως αποτέλεσμα πολλών μικρών προβλημάτων / αποτυχιών. ↩︎
- Στμ: Ελεύθερη μετάφραση του “post-factual culture”. ↩︎
- Στμ: SWOT είναι μια τεχνική λήψης αποφάσεων η οποία “ζυγίζει” τα δυνατά σημεία, τα αδύναμα σημεία, τις ευκαιρίες και τις απειλές (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats) ↩︎