Το θέμα θα μπορούσε να θεωρηθεί «μπαγιάτικο». Ή όχι. Πρόσφατα, στα μέρη μας, με αφορμή τη νομοθεσία για τα ομόφυλα ζευγάρια, τα με αρσενικά μέλη ζευγάρια κατηγορήθηκαν ως τα κατεξοχήν υπεύθυνα για το εμπόριο μωρών, το εμπόριο «παρένθετων» μητρών… Παρότι είναι αλήθεια ότι ομόφυλα ζευγάρια είναι πράγματι πελάτες της βιομηχανίας «παραγωγής μωρών», είναι εντελώς ψέμα και πέρα από κάθε ιστορική πραγματικότητα πως αυτά αποτελούν τον κύριο μοχλό της «ανάπτυξης» αυτής της βιομηχανίας. Αποτελούν ως πελάτες ένα μικρό μόνο μέρος της σχετικής «αγοράς». Αντίθετα, το μακράν μαζικότερο πελατολόγιο, και η ιστορικά μακράν μεγαλύτερη «ζήτηση» για «ενοικιασμένες μήτρες», ήταν και παραμένουν τα ετερόφυλα ζευγάρια. Οι ωφελημένοι του εμπόριου των μωρών είναι, στην μεγάλη έως συντριπτική πλειοψηφία τους, τα συμβατικά ζευγάρια αυτού του κόσμου.
Για το cyborg το ενδιαφέρον γι’ αυτό το «παλιό» (αλλά ακόμα «αιχμηρό») ζήτημα είναι η σχέση ανάμεσα στην τεχνολογία και τον έλεγχο της φυσικής αναπαραγωγής απ’ την μια μεριά και στην κοινωνική ιδεολογία και ηθική που την στηρίζει απ’ την άλλη. Όπως θα δείξουμε ο τεχνικός έλεγχος της φυσικής αναπαραγωγής μέσω «ενοικιασμένων μητρών» βρίσκεται ακόμα στα μισά του δρόμου. Στο όχι μακρινό βάθος η ολική μηχανοποίηση της εγκυμοσύνης είναι όχι απλά το ζητούμενο αλλά μάλλον ένα απ’ τα «άγια δισκοπότηρα» της 4ης καπιταλιστικής βιομηχανικής επανάστασης.
Baby M.: συναισθηματική, οικογενειακή ή ταξική σύγκρουση;
Ο Richard και η Mary Beth Whitehead ήταν ένα τυπικό ζευγάρι της αμερικανικής εργατικής τάξης, που το 1985 είχε πίσω του ήδη 12 χρόνια γάμου. Τα πρώτα χρόνια αυτού του γάμου δεν ήταν εύκολα: συχνές αλλαγές σπιτιού, ένας προσωρινός χωρισμός, συντήρηση μέσω επιδομάτων. Όχι το καλύτερο. Αλλά στις αρχές της δεκαετίας του 1980 τα πράγματα έστρωσαν. Ο Richard βρήκε σταθερή δουλειά ως οδηγός απορριμματοφόρου στο New Jersey, κατάφεραν να αγοράσουν σπίτι με δάνειο, ενώ τα παιδιά τους, ο Ryan που γεννήθηκε το 1974 και η Tuesday που γεννήθηκε το 1975 (όταν η μητέρα της ήταν 18 χρονών) μεγάλωναν σε μια σταθερή, αγαπημένη οικογένεια.
Ο William και η Elizabeth Stern, επίσης κάτοικοι του New Jersey (αλλά στις καλές γειτονιές) ήταν ο μεν πρώτος ιατρικός ερευνητής η δε δεύτερη παιδίατρος ογκολόγος. Ζούσαν την ευχάριστη ζωή της τάξης τους, εκτός από ένα θέμα: ένα πρόβλημα υγείας της Elizabeth έκανε επικίνδυνη μια πιθανή εγκυμοσύνη. Το να περιμένουν για υιοθεσία απαιτούσε χρόνο, και το ζεύγος Stern βιαζόταν. Επιπλέον ο William, ως μόνος απόγονος μιας οικογένειας εβραίων που επέζησαν του Ολοκαυτώματος, ήθελε έναν βιολογικό απόγονο.
Η διαφορά «επιπέδου» και «πλούτου» έφερε τα δύο ζευγάρια σε μια πρωτοφανή στη δημοσιότητά της για τα ως τότε δεδομένα συζήτηση, και τελικά συμφωνία. Η Mary Beth δέχτηκε να γονιμοποιηθεί με τεχνητό τρόπο από το σπέρμα του William (: σπερματέγχυση), και εφόσον έμενε έγκυος να παραδώσει το μωρό στο ζευγάρι Stern για να το μεγαλώσουν ως δικό τους. Οι Sterns απ’ την μεριά τους δέχτηκαν να πληρώσουν την Mary Beth 10.000 δολάρια, ένα ποσό ούτε μεγάλο ούτε μικρό για τα δεδομένα της εποχής, αξιόλογο πάντως για τα οικονομικά των Whiteheads. Η συμφωνία μεσολαβήθηκε απ’ το «Κέντρο γονιμότητας της Ν. Υόρκης», που είχε ανοίξει το 1981 από έναν δικηγόρο του Michigan ονόματι Noel Keane.
Η περίπτωση του Keane είναι ενδιαφέρουσα. Ήταν νομικός, όχι γυναικολόγος ή βιοτεχνολόγος. Αλλά ως νομικός είχε διαπιστώσει την ανυπαρξία νομοθεσίας γι’ αυτού του είδους τις δοσοληψίες. Την πρώτη του τέτοια δουλειά την κανόνισε το 1976, και ως το 1985 είχε βγάλει αρκετό χρήμα («με ευαισθησία»…) ως μεσολαβητής σε τέτοιες αγοραπωλησίες βρεφών. Αλλά το 1985 αποδείχθηκε διαφορετικό.
Μετά από κάμποσους μήνες και έντεκα προσπάθειες τεχνητής γονιμοποίησης η Mary Beth έμεινε τελικά έγκυος και στις 27 Μάρτη του 1986 γέννησε το κοριτσάκι που έμελλε να γίνει γνωστό σ’ όλο τον δυτικό κόσμο ως Baby M.: λίγες ημέρες μετά την γέννα η Mary Beth αποφάσισε ότι αγαπούσε το μωρό που είχε γεννήσει, και αρνήθηκε να το δώσει στους Sterns (αρνήθηκε επίσης τα 10 χιλιάρικα). Άρχισαν οι διαπραγματεύσεις (και τα παρακάλια) απ’ την μεριά των «πελατών» Sterns, αλλά όσο περνούσαν οι μέρες και οι εβδομάδες η Mary Beth γινόταν ακόμα πιο αποφασισμένη να κρατήσει το μωρό.
Το λόγο θα τον είχαν τα αστικά δικαστήρια – δικάζοντας άγνωστο με ποια κριτήρια. Ο πρώτος δικαστής διέταξε να παραδοθεί το μωρό στους Sterns∙ οι Whiteheads απέδρασαν για να κρυφτούν στη Φλώριντα μαζί με το μωρό, αλλά οι ιδιωτικοί ντετέκτιβ των Sterns τους εντόπισαν. Κάτω απ’ το όλο μεγαλύτερο ενδιαφέρον και προβολή των media (που εκείνα τα χρόνια στη συντριπτική τους πλειοψηφία πήραν το μέρος της φυσικής μάνας, της Mary Beth) η αστυνομία «κατάσχεσε» το μωρό και το παρέδωσε στους «πελάτες» Sterns. Ακολούθησε μια δίκη εφετείου στο ανώτατο δικαστήριο του New Jersey, που έκρινε στις 3 Φλεβάρη του 1988 έκρινε ότι κάτω απ’ τη νομοθεσία της πολιτείας τα συμβόλαια ενοικίασης μήτρας ήταν παράνομα και πιθανόν εγκληματικά. Ταυτόχρονα όμως αναγνώρισε ότι το συμβόλαιο μεταξύ των Sterns και των Whiteheads ήταν έγκυρο, και αποφάσισε το μωρό να δοθεί στους Sterns, όχι όμως λόγω τους συμβολαίου αλλά επειδή κάτι τέτοιο «θα ήταν το καλύτερο για το συμφέρον του παιδιού»: πλουσιότερη οικογένεια, μοναχοπαίδι σ’ αυτήν, σε σύγκριση με την εργατική οικογένεια των Whiteheads που μεγάλωνε ήδη δυο παιδιά.
Επρόκειτο για εντυπωσιακή απόφαση, γεμάτη αντιφάσεις μεν αλλά μ’ έναν «σκληρό πυρήνα» που επρόκειτο να καθορίσει το μέλλον: α) η κυοφορία ενός παιδιού μπορεί να είναι αντικείμενο εμπορικής συμφωνίας, και β) ο πλούτος των πελατών είναι ισχυρότερο κριτήριο απ’ τα συναισθήματα της γυναίκας το σώμα της οποίας νοίκιασαν – για το καλό του παιδιού…
Η υπόθεση του Βaby M. που τράβηξε το ενδιαφέρον για πολλούς μήνες προκάλεσε έντονες συζητήσεις. Ειδικά οι φεμινιστικές ομάδες και οργανώσεις της εποχής ήταν αναφανδόν υπέρ της Mary Beth, καταγγέλλοντας την εκμετάλλευση του γυναικείου σώματος σε συνδυασμό με την ταξική (εργατική) θέση του. Απ’ την άλλη μεριά ο πειρασμός του να «παραγγείλεις» ένα παιδί (ή και περισσότερα…) απέκτησε νομιμοποίηση∙ προφανώς για τα ζευγάρια εκείνα της μεσαίας και ανώτερης τάξης που είτε δεν μπορούσαν (για οποιοδήποτε λόγο) είτε δεν ήθελαν να κάνουν παιδί με τον κλασσικό τρόπο, έχοντας την οικονομική επιφάνεια να πληρώσουν-για-να-το-αγοράσουν. Αυτά, συν το γεγονός ότι η τεχνητή γονιμοποίηση αποδεικνυόταν μια τεχνολογία με σημαντικές εμπορικές προοπτικές / κερδοφορία έξω, πέρα και αντίθετα από ηθικά ζητήματα και ενστάσεις, ήταν ζητήματα ξεκάθαρα τότε, στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1980, για την αμερικανική κοινωνία.
Δεν θα αργούσε όμως ο καιρός που η πράξη, η συνήθεια και η ιδεολογία θα τα ξεπερνούσαν.
τεχνολογία, κοινωνικές σχέσεις, σώμα
Είναι δύσκολο να μεταφέρουμε σήμερα τις κοινωνικές σχέσεις και αντιλήψεις σε μια δυτική κοινωνία (την αμερικάνικη) στις αρχές των ‘80s. Ωστόσο η αντίδραση των φεμινιστριών έχει σημασία1. Τότε οι αντιλήψεις δεν διαμορφώνονταν σαν ουρά της τεχνολογίας (και της βιομηχανίας). Δεν θα λέγαμε το ίδιο σήμερα.
Μέσα στις αντιφάσεις της η δικαστική απόφαση που απέδωσε την Baby M. (Melissa έκτοτε) στο ζευγάρι που την είχε παραγγείλει δημιούργησε ένα νομικό προηγούμενο … χωρίς προηγούμενο. Δημιούργησε ένα ανθρώπινο συμβολαιο-γραφικό υποκείμενο / αντικείμενο του οποίου μακρινή αναλογία μπορεί κανείς να βρει μόνο στο δουλεμπόριο. Το μωρό ανήκε σ’ αυτούς που το είχαν παραγγείλει για κανέναν άλλο λόγο («το καλό του» ήταν η αναγκαία ταξική επίφαση…) εκτός απ’ το ότι υπήρχε συμβόλαιο που προέβλεπε ποιοι θα ήταν οι γονείς του. Ένα είδος εξαναγκαστικής τεχνοθεσίας: η συγκεκριμένη γυναίκα, η Mary Beth που το κυοφόρησε ήταν, από βιολογική άποψη, «συνδικαιούχος» εφόσον το δικό της ωάριο είχε γονιμοποιηθεί. Ωστόσο ούτε καν αυτό δεν ήταν αρκετό για να αμφισβητηθεί νομικά η εγκυρότητα του συμβολαίου ενοικίασης της μήτρας της (και του ψυχισμού της…), που κατά τα άλλα (εκείνη την ιστορική στιγμή) κρίθηκε «παράνομο έως εγκληματικό». Θα υπέθετε κάποιος ότι μια παράνομη έως εγκληματική συμφωνία δεν μπορεί παρά να οδηγεί σε παράνομες έως εγκληματικές πράξεις εκείνων που επιμένουν ότι ισχύει. Αλλά όχι. Σε μια παράξενη «Σολομώντεια» προσέγγιση το δικαστήριο έκοψε στη μέση όχι το μωρό αλλά την διαδικασία: παράνομη έως εγκληματική μεν στην αφετηρία της, παράγουσα έννομες συνέπειες στο τέλος της.
Κατ’ αυτόν τον τρόπο το νεογέννητο έγινε ταυτόχρονα από νομική άποψη αντικείμενο (που μπορούσε να κατασχεθεί απ’ την αστυνομία στην Φλόριντα ως κλοπιμαίο απ’ τους Whiteheads) και υποκείμενο (εφόσον το δικό του συμφέρον, εννοημένο ως τυπική άνεση ζωής, ήταν να μεγαλώσει με τους Sterns). Αυτός ο δυισμός έμελλε να επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά, χωρίς πια την ανάγκη δικαστικής νομιμοποίησης, ως εκείνα τα μωρά που «ξέμειναν» το 2020 (λόγω υγιεινομικού αποκλεισμού) και ξανά το 2022 (λόγω πολέμου) στις κλινικές της βιομηχανίας και του εμπορίου μωρών στο εμπόλεμο Κίεβο, και (στην δεύτερη περίπτωση) θα έπρεπε να παραδοθούν σ’ αυτούς που τα είχαν παραγγείλει σε πολωνικό έδαφος, με delivery.
Το δικαστήριο του New Jersey νομιμοποίησε με κριτήρια εμπορικού δικαίου την αποστασιοποίηση ανάμεσα στην εγκυμοσύνη (και το γυναικείο / μητρικό σώμα, συμπεριλαμβανόμενων των αισθημάτων του) και το νεογνό (ως υποκείμενο σε υπερκαθορισμούς παραγγελίας και αμοιβής). Δεν θα πρέπει να θεωρηθεί περίεργο που εκείνο που ακολούθησε ήταν μια όλο και πιο μεγάλη αγορά μωρών.
Αλλά (θα ισχυριστούμε) αυτή η συγκεκριμένη νομική αποστασιοποίηση / διάσπαση ήταν ανάλογη (και λειτουργικά προερχόταν) από μια τεχνολογική αποστασιοποίηση / διάσπαση: την δυνατότητα συνάντησης της Αυγούλας με κάποιον Σπερμούλη χωρίς σεξουαλική / ερωτική συνεύρεση. Η σπερματέγχυση ήταν μια τεχνική που εφαρμοζόταν ήδη σε καλλιεργούμενα ζώα (εφαρμόζεται ακόμα στο είδος μας), και σε κάθε περίπτωση κρατούσε μακριά το αρσενικό σώμα απ’ το θηλυκό σώμα. Δεν χρειαζόταν καμία επαφή τους, και εν δυνάμει καμία σχέση τους, ούτε καν γνωριμία μεταξύ τους. Αυτό χάρη στην μεσολάβηση της διαχείρισης τόσο των ωαρίων (ωορρηξία) όσο και των σπερματοζωαρίων, εννοημένων ως το ελάχιστο απαραίτητο για την φυσική αναπαραγωγή, από την τεχνολογία / επιστήμη.
Ήδη, λίγα χρόνια πριν την «περιπέτεια» της Baby M. είχε γεννηθεί το πρώτο «μωρό του σωλήνα»: στις 25 Ιούλη του 1978 γεννήθηκε η Louise Brown, το πρώτο μωρό που «συνελήφθη» σε τριβλίο εργαστηρίου – εκεί συναντήθηκαν η Αυγούλα και ο Σπερμούλης. Η τεχνολογία αυτή ήταν αναβαθμισμένη σε σχέση με την σπερματέγχυση: όχι μόνο τα πρώτα εμβρυικά κύτταρα διαμορφώνονταν σε τεχνητό περιβάλλον, αλλά έπρεπε να ακολουθήσει μεταφορά τους (: εμβρυομεταφορά – στην περίπτωση της Louise έγινε δύο μέρες μετά) στην μήτρα της γυναίκας που θα εγκυμονούσε.
Η δεύτερη τεχνική (εξωσωματική γονιμοποίηση / εμβρυομεταφορά) είχε περισσότερες προοπτικές. Εξελίχθηκε, εμπορευματοποιήθηκε, έγινε η τεχνολογική βάση της «καλλιέργειας» και του εμπορίου μωρών μέσω «νοικιασμένων μητρών»∙ και έκανε κοινότοπη την τομή-με-συνέχεια που υποδείξαμε νωρίτερα. Ανάμεσα στο σώμα (το γυναικείο) και στο έξω-απ’-το-σώμα (το εργαστήριο, το συμβόλαιο) σε σχέση με την εγκυμοσύνη και την γέννηση.
Άτεκνα ζευγάρια υπήρχαν πάντα. Σ’ όλες τις κοινωνικές τάξεις. Η πιο συνηθισμένη θεραπεία της στεναχώριας για την ατεκνία (που για τις μεσαίες και ανώτερες τάξεις ήταν στεναχώρια για την έλλειψη φυσικών κληρονόμων της περιουσίας) ήταν η υιοθεσία, τυπική ή απλά κοινωνική. Στη δεύτερη περίπτωση δεν εξασφαλιζόταν μεν η συνέχεια-του-αίματος, όμως η αγάπη, η φροντίδα, η έγνοια έβρισκαν τον τρόπο τους με το παιδί κάποιων συγγενών ή γειτόνων∙ ή, αργότερα, άγνωστων γονέων, σκοτωμένων ίσως ή πολύ φτωχών για να το μεγαλώσουν.
Ήταν η τεχνολογία ως δυνατότητα που άλλαξε (είτε με την περίπτωση της Luise είτε, με όλη τη νομική πανοπλία που εξασφάλισε, στην περίπτωση της Baby M.) τα δεδομένα. Ήταν η τεχνική προσφορά που δημιούργησε την κοινωνική ζήτηση. Και, φυσικά, εξασφάλισε τη νομική κάλυψη. Αν το εφετείο του N. Jersey είχε αποφασίσει ότι α) το συμβόλαιο ενοικίασης μήτρας είναι παράνομο έως εγκληματικό, και β) κατά συνέπεια η Baby M. πρέπει να δοθεί στην γυναίκα που την κοιλοπόνεσε, τότε η μεν τεχνολογία θα παρέμενε διαθέσιμη, θα έπρεπε όμως να βρίσκει πελάτες υπόγεια, και πάντα με υψηλή αβεβαιότητα: κι αν η Χ ή Ψ νοικιασμένη μήτρα αλλάξει γνώμη και κρατήσει το παιδί;
Υπήρχαν επίσης πάντα εγκυμοσύνες επιθυμητές και εγκυμοσύνες ανεπιθύμητες. Μπορεί σήμερα να φαίνεται περίεργο, αλλά μέθοδοι αποβολής (όχι χειρουργικής έκτρωσης ή απόξεσης) υπήρχαν πάντα, σε πολύ παλιούς καιρούς: ήταν η γυναίκα που αποφάσιζε τελικά αν θέλει να κοιλοπονέσει και να μεγαλώσει παιδί∙ έστω κι αν αυτή η γυναικεία γνώση / δύναμη, χωρίς πολιτικά και ιδεολογικά χαρακτηριστικά, παραμένει περιθωριοποιημένη.
Η τεχνολογία της αναπαραγωγής κατάφερε να διαχωρίσει ηθικο-συναισθηματικά την κύηση απ’ το κυοφορούμενο κάνοντας την εγκυμοσύνη μια αλλοτριωμένη διαδικασία, εν δυνάμει «επαγγελματική» (θα επανέλθουμε στη συνέχεια σ’ αυτό). Ακόμα κι αν αυτή η αλλοτρίωση είναι αποδεκτή από όλες τις πλευρές, δεν παύει να είναι αλλοτρίωση. Και εξ’ αρχής (στις ηπα, αλλά από που προέρχονται οι νεωτερικές νομοθεσίες στον 20ο αιώνα;) το νομικό σκέλος / νομιμοποίηση έβγαλε στο περιθώριο οποιοδήποτε επιχείρημα «αλτρουϊσμού» εκ μέρους της γυναίκας «νοικιασμένης» μήτρας, απ’ αυτά με τα οποία εξαπατούν οι εντόπιοι νομοθέτες.
It’s a deal, τελεία και παύλα….
Είναι δουλειά;
Όταν η κριτική φτάνει στο ζήτημα της εκμετάλλευσης των γυναικείων (προλεταριακών) σωμάτων απ’ την βιομηχανία / εμπόριο μωρών, οι συνήγοροι χρησιμοποιούν βαριεστημένα το επιχείρημα «μια δουλειά είναι, που πληρώνεται». Βοηθητικά χρησιμοποιούν το επιχείρημα της σύγκρισης με το αρχαιότερο – επάγγελμα – στον – κόσμο…
Όμως τίποτα δεν μπορεί να εννοηθεί ως «δουλειά» αν ο/η εργαζόμενος /η δεν μπορεί να την διακόψει κατά βούληση! Μπορεί η «νοικιασμένη μήτρα» να απεργήσει, να αποφασίσει ότι «φεύγει-απ’-αυτή-τη-δουλειά» στον 3ο, 4ο, 5ο ή 6ο μήνα της (δήθεν) «δουλειάς»/εγκυμοσύνης; Τίποτα απ’ αυτά. Μπορεί να πάρει αναρρωτική-άδεια-απ’-την-δουλειά; Έχει μήπως αργίες;
Αν όμως δεν είναι δυνατόν να απεργήσεις ή/και αν δεν είναι δυνατόν να εγκαταλείψεις το «πόστο»· αν, για να το πούμε όσο απλά γίνεται, δεν ορίζεις με τίποτα και με κανέναν τρόπο τον χρόνο σου (και το σώμα σου…) τότε δεν πρόκειται για δουλειά! (Το ίδιο ακριβώς ισχύει και για την εκβιασμένη πορνεία…). Δεν είναι όμως ούτε εργολαβία, φασόν. Γιατί κι εκεί μπορεί κάποιος / κάποια επικαλούμενος λόγους ανωτέρας βίας να διακόψει την εργολαβία. Πιθανόν, μετά από δικαστική απόφαση, να πρέπει να πληρώσει κάποια ρήτρα∙ όμως την εργολαβία θα την έχει ήδη διακόψει.
Τι είναι λοιπόν η «νοικιασμένη» μήτρα, με την αυστηρή (ιατρική και όχι μόνο) επιτήρηση επί 10 τουλάχιστον μήνες, ουσιαστικά 24 ώρες το 24ωρο, με τις αυστηρές οδηγίες για το τι θα τρώει και τι δεν θα τρώει η γυναίκα, τι θα πίνει και τι δεν θα πίνει, τι καθημερινότητα θα έχει και τι καθημερινότητα δεν θα έχει, τις διαρκείς (ιατρικές…) εξετάσεις… τι είναι αυτό;
Η σύλληψη και η εγκυμοσύνη (ποιός εγκάθετος το αγνοεί;) δεν είναι απλά μια «κοινωνική διαδικασία παραγωγής ανθρώπων» που μπορεί απλά να αντικατασταθεί με μια άλλη «κοινωνική διαδικασία» μεσολαβημένη με τον έναν ή τον άλλο τρόπο. Είναι μια βιολογική, σωματική, γυναικεία σχέση – αυτός άλλωστε είναι ο λόγος που τα άτεκνα ζευγάρια στεναχωρούνται πολύ διαφορετικά όταν δεν έχουν παιδιά απ’ το να μην έχουν το σπίτι ή το αυτοκίνητο που θα ήθελαν.
Τι είναι, λοιπόν, η «νοικιασμένη» μήτρα αφού ΔΕΝ είναι ούτε «δουλειά» ούτε «εργολαβία»; Υπάρχουν μεγάλοι δισταγμοί να ειπωθεί το πράγμα με το όνομά του, είτε για να μην προσβληθούν τα κυκλώματα του εμπορίου μωρών, είτε για να μην προσβληθούν οι προλετάρισσες «νοικιασμένες» μήτρες. Όμως το μόνο με το οποίο μπορούν να βρεθούν κατευθείαν αναλογίες είναι η δουλεία. Δουλεία-ορισμένου-χρόνου αν θέλετε, αλλά δουλεία.
Πολλοί και διάφοροι θα θυμώσουν. «Δουλεία εθελοντική;» θα πουν… «Δουλεία πληρωμένη;» θα προσθέσουν. Ναι! θα απαντήσουμε και στα δύο. Υπό ορισμένες, συνθήκες προλεταριακής ανάγκης, μπορούν τα άτομα να υποδουλωθούν «εθελοντικά» – όσο «εθελοντισμός» χωράει στο να μην μπορείς να βγάλεις τον μήνα. Γιατί άραγε διάφοροι και διάφορες δέχονται («εθελοντισμός», έτσι;) να γίνουν πειραματόζωα σε διάφορα φάρμακα βάζοντας υποθήκη τα κορμιά τους στις όποιες τυχούσες παρενέργειες; Για την χαρά της περιπέτειας; Γιατί άραγε διάφοροι και διάφορες αναγκάζονται («εθελοντικά» πάντα, σωστά;) να πουλήσουν ένα νεφρό τους; Επειδή τους περισσεύει;
Είναι κοινότοπο: μέσα στις καπιταλιστικές συνθήκες, στην καρδιά τους, υπάρχει δουλεία (συχνά εκτεταμένη) και με τις δύο μορφές. Και καταναγκαστική (σε διάφορων ειδών χωράφια και ορυχεία, με την επίβλεψη φρουρών…) και «εθελοντική». Ο «εθελοντισμός» αυτός είναι προσδιορισμένος τόσο πολύ απ’ τις ανάγκες ώστε θα ήταν το λιγότερο γελοίο να υποστηρίξει κάποιος ότι μια γυναίκα που υφίσταται την βαρβαρότητα της ορμονοθεραπείας για να πουλήσει τα ωάριά της το κάνει από … χόμπυ!
Πάμε τώρα στην πληρωμή. Σύμφωνα με όσα είναι γνωστά στο ελλαδιστάν (που είναι παγκόσμιο κέντρο εμπορίου μωρών) οι γυναίκες «νοικιασμένες» μήτρες πληρώνονται με λιγότερο από 10.000 ευρώ.
Ας πούμε 10.000, για να διευκολύνουμε τον υπολογισμό. Για την «δουλειά»… Για «δουλειά» 10 τουλάχιστον μηνών (μαζί με την «προετοιμασία»…) 24 ώρες το 24ωρο. Με έναν χοντρικό υπολογισμό πρόκειται για «δουλειά» 7.200 ωρών, χωρίς να αναγνωρίζονται υπερωρίες, αργίες, κλπ. Συνεπώς στην καλύτερη περίπτωση αυτή η «δουλειά» πληρώνεται με 1,5 ευρώ την ώρα – στην πραγματικότητα 1 ευρώ την ώρα ή και λιγότερο.
Αυτή είναι η «πληρωμή» που εμφανίζεται ως ακλόνητο επιχείρημα που μασκαρεύει την δουλεία για να την παρουσιάσει σαν μια δουλειά… Δουλεύει κάποιος, κάποια, με 1 ή 1,5 ευρώ την ώρα εννοώντας το ως μια ανεκτή περίπτωση μισθωτής σχέσης; Ή μήπως με τέτοια «αμοιβή», ακόμα κι αν δούλευε 8 ώρες την ημέρα, ή 6 ή 4, θα θεωρούσε (σωστά) πως είναι σκλάβος;
Θα έπρεπε να μας απαντήσουν οι «ειδικοί» της …. εργατικής τάξης. Αλλά δεν θα ασχοληθούν, και γιατί άλλωστε;
Προσωρινός επίλογος
Το ελληνικό κράτος, συνειδητά και επίμονα, έχει οργανώσει το εμπόριο μωρών έχοντας κάνει το ελλαδιστάν «εκκολαπτήριο» παγκόσμιας εμβέλειας. Είναι μια μορφή «επενδύσεων» (η κερδοφορία των «κλινικών» που συμμετέχουν στα σχετικά κυκλώματα είναι εντυπωσιακή…) και είναι κυρίως η επιλογή της θέσης του ελληνικού κράτους / κεφάλαιου στον παγκόσμιο καταμερισμό εκμετάλλευσης.
Θα μπορούσαμε να πούμε πολλά γι’ αυτό, αλλά θα το αποφύγουμε. Είναι σχετικά εφικτό να βρείτε αρκετές αναφορές. Περισσότερο μας ενδιαφέρει η εξέλιξη προς τις εντελώς τεχνητές μήτρες.
Ο όρος “artificial womb” έχει γίνει κοινότοπος μεταξύ των ειδικών, συνοδευόμενος πάντα απ’ το «ανθρωπιστικό» άρωμα της προστασίας της ζωής των πρόωρα γεννημένων εμβρύων.
Όπως έγινε άλλωστε στην αφετηρία της τεχνητής γονιμοποίησης και της «παρένθετης» μητρότητας η επίδειξη του ότι οι τεχνοεπιστήμονες αγωνίζονται πάντα να βρουν λύσεις-σε-προβλήματα (και όχι να φτιάξουν επιχειρήσεις μεγάλης κερδοφορίας…) είναι μια τακτική παραπλάνησης και συσκότισης. Το ίδιο ισχύει με την μηχανοποίηση της εγκυμοσύνης.
Έχουν γίνει και γίνονται όλο και περισσότερα πειράματα2. Είτε με άλλα θηλαστικά είτε στις περιπτώσεις εξαιρετικά πρόωρων τοκετών. Οι ειδικοί δηλώνουν ικανοποιημένοι∙ προχωρούν.
Μήπως θα έπρεπε να χειροκροτήσουμε για την επερχόμενη «απελευθέρωση» των προλεταρισσών γυναικών απ’ την εθελοντική σκλαβιά της «νοικιασμένης» μήτρας; Μήπως πρόκειται για μια παρένθεση-στις-παρένθετες που θα κλείσει αργά ή γρήγορα;
Ναι… Μόνο που η πιο πάνω απελευθέρωση θα είναι μικρή, ελάχιστη, μπροστά στην «απελευθέρωση» της όχι-πια-φυσικής αναπαραγωγής απ’ τις ανθρώπινες σχέσεις και, ειδικά, απ’ τα γυναικεία σώματα! Την «απελευθέρωση» του κεφάλαιου δηλαδή απ’ τους υλικούς και συναισθηματικούς περι-ορισμούς του γυναικείου.
Αν εκείνο που (θα) χρειάζεται για την «κατασκευή ανθρώπων» είναι συλλογές ωαρίων και σπερματοζωαρίων και μεγάλες εγκαταστάσεις κλωσσομηχανών, μπορούμε να κάνουμε όχι αβάσιμες υποθέσεις τόσο για την εμπορική επιτυχία μιας τέτοιας εξέλιξης, όσο και για διάφορες άλλες «κεντρικές» αξιοποιήσεις της3.
Δεν θα κάνουμε λεπτομερείς προβλέψεις. H καπιταλιστική τάση όμως είναι τόσο ξεκάθαρη ώστε μόνο η δειλία εμποδίζει εκείνους κι εκείνες που δηλώνουν “anti-capital” να την αναγνωρίσουν. Απ’ το πρώτο «μωρό του σωλήνα» και την Baby M. ως τα «μωρά του εμπορίου» έχει διανυθεί μεγάλη απόσταση στην αποσύνδεση εγκυμοσύνης και μητρότητας. Δεν έγινε τυχαία. Αλλά ακόμα κι αν όλες οι τεχνολογικές εφευρέσεις ήταν άδολες και αθώες κατ’ αρχήν, αποδείχθηκαν συν τω χρόνω τόσο εξυπηρετικές υπέρ του (γενετικού) ελέγχου και τόσο αποδοτικές χρηματικά ώστε τα επόμενα μέτρα, τα τελευταία χιλιόμετρα, θα καλυφθούν γρήγορα και με σκοπιμότητες.
Ziggy Stardust
Αφού σήμερα έχει αγαπηθεί τόσο πολύ η τεχνητή νοημοσύνη, γιατί να μην αγαπηθεί η τεχνητή μήτρα;
Σε κάθε περίπτωση θα συστήναμε το Σώμα, εγκυμοσύνη, καταγραφή, αναπαράσταση: η αλλαγή του “κανονικού” στο cyborg νο 7: η ηλεκτρομηχανική επένδυση / επιτήρηση του εγκυμονούντος σώματος, “κοινωνικά καταξιωμένη” ήδη, είναι κιόλας ένα ακόμα “πετυχημένο” σκέλος της γενικής μηχανικής μεσολάβησης / υποκατάσταστης της φυσικής αναπαραγωγής…
- Ακόμα κι αν σήμερα θα καταγγέλλονταν ως «συντηρητικές». Οι προκοπές των «επόμενων κυμάτων» δεν είναι σπουδαίες. Σε κάθε περίπτωση, κατ’ αρχήν, οι φεμινιστικές οργανώσεις θεώρησαν την απόφαση “νίκη” επειδή έδειχνε να απαγορεύει τις “νοικιασμένες μήτρες” – New Jersey. Όμως, με δεδομένο ότι οι πελάτες πήραν τελικά το νεογέννητο, πόσες γυναίκες / “παρένθετες” θα ξανακατέφευγαν στα δικαστήρια αν άλλαζαν γνώμη εφόσον θα έχαναν το παιδί; ↩︎
- Το 2016 δημοσιεύτηκαν δυο μελέτες «ανάπτυξης» ανθρώπινων εμβρίων εξωσωματικά, σε συγκεκριμένο εργαστηριακό / μηχανικό περιβάλλον, για τις πρώτες 13 ημέρες της ζωής τους. Ένα χρόνο μετά, το 2017, εμβρυολόγοι του Children’s Hospital της Φιλαδέλφεια ανακοίνωσαν ότι διατήρησαν στη ζωή «πρόωρα» έμβρυα προβάτου επί 4 εβδομάδες, και πάλι σε εργαστηριακό / μηχανικό περιβάλλον.
Το εμπόδιο στην «επιστημονική πρόοδο» ήταν ένας εθιμικός / τεχνολογικός περιορισμός που απαγόρευε την τεχνητή διατήρηση στη ζωή εμβρύων που προέκυψαν από εξωσωματική / τεχνητή νοημοσύνη για παραπάνω από 14 ημέρες. Το 2021 η αμερικανική Washington Post έγραψε ότι η «Διεθνής Ένωση Κυτταρικής Έρευνας» χαλάρωσε αυτόν τον περιορισμό, επιτρέποντας δοκιμές για τεχνικές μήτρες παραπάνω από 14 ημέρες, υπό τον όρο ότι τα σχετικά έμβρυα / πειραματόζωα δεν θα εμφυτεύονται σε γυναικεία μήτρα. Ένα χρόνο μετά, την 1 Αυγούστου 2022, κάτω απ’ τον θριαμβευτικό τίτλο Επιστήμονες δημιουργούν συνθετικά έμβρυα ποντικού, ένα εν δυνάμει κλειδί για την θεραπεία ανθρώπινων, η εφημερίδα πανηγύριζε για μια σχετική ανακοίνωση ισραηλινών ερευνητών, και μάλιστα χωρίς να χρησιμοποιήσουν ωάρια και σπερματοζωάρια (ποντικών). ↩︎ - Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ένα video που κυκλοφόρησε το 2022 με την υπογραφή ectolife (: πρόκειται για project του υεμενίτη μοριακού βιολόγου Hashem al-Ghaili) που παρουσιάζει / διαφημίζει μια φάρμα τεχνητής «ανάπτυξης» ανθρώπινων εμβρίων και τα πλεονεκτήματά της. Θα πρέπει να το δείτε (και να το σκεφτείτε) στο https://www.youtube.com/watch?v=O2RIvJ1U7RE
Αν και η εικόνα της «φάρμας» σ’ αυτό το video είναι μάλλον απλοϊκή, η προβολή των πλεονεκτημάτων της απόλυτα τεχνητής μήτρας είναι έως συγκλονιστική: τα κοινωνικά χαρακτηριστικά των ζευγαριών που θα αξιοποιούσαν μια τέτοια τεχνολογική προσφορά είναι ήδη παρόντα! Συμπεριλαμβανόμενης της αγάπης προς την “οικογενειακή” ευγονική… Πράγμα που σημαίνει ότι αν εμφανιστούν πραγματικές βιομηχανίες / ανθρώπινα εκκολαπτήρια, θα γίνουν δεκτές με μεγάλη ευμένεια, από ικανό μέρος των δυτικών κοινωνιών… ↩︎